وقتی صحبت از مشکلات مو میشود، اغلب ذهنها مستقیم به سمت ریزش مو یا کمپشتی میرود؛ اما حقیقت این است که بخش بزرگی از آسیبهای مو، نه از ریشه بلکه از ساقه مو شروع میشوند. ساقه مو بخشی است که اگر بیمار شود، حتی با داشتن سالمترین ریشهها هم نمیتواند موهایی زیبا، براق و مقاوم بسازد. بیماریهای ساقه مو گروهی از اختلالات هستند که ساختار فیزیکی و شیمیایی مو را درگیر میکنند و نتیجه آن میتواند خشکی شدید، موخوره، شکنندگی، وزی غیر قابل کنترل، گرهخوردگی یا حتی شکستگی مو از وسط ساقه باشد.
بسیاری از افراد سالها با این علائم زندگی میکنند، بدون اینکه بدانند مشکل آنها نوعی بیماری ساقه مو است و نه صرفا یک خشکی ساده یا مراقبت نادرست. نکته مهم اینجاست که این بیماریها میتوانند ارثی باشند یا در اثر عوامل محیطی و سبک زندگی مثل استفاده مداوم از حرارت، رنگ و دکلره، شامپوهای نامناسب، کمبودهای تغذیهای یا مراقبت غلط از مو ایجاد شوند.
تشخیص درست نوع آسیب ساقه مو، اولین و مهمترین قدم برای انتخاب روش درمان موثر است؛ چرا که هر آسیبی با ماسک مو یا روغنتراپی ساده درمان نمیشود. در این مقاله بهطور کامل بررسی میکنیم که بیماریهای ساقه مو چیستند، چرا ایجاد میشوند، چه نشانههایی دارند و بهترین روشهای درمان و مراقبت برای هر کدام کداماند؛ تا اگر موهایتان زود میشکند، رشدش متوقف شده یا ظاهرش دیگر مثل قبل نیست، بالاخره بفهمید مشکل دقیقا از کجاست و چطور باید آن را حل کرد.
انواع بیماریهای ساقه مو
بیماریهای ساقه مو از نظر نحوه درگیری ساختار مو، شدت آسیب و قابلیت برگشتپذیری به چند گروه اصلی تقسیم میشوند. وقتی میپرسیم ساختار مو چیست، در واقع درباره چیدمان لایههای سازنده ساقه مو و استحکام آن صحبت میکنیم؛ موضوعی که تعیین میکند مو تا چه حد در برابر فشارهای فیزیکی و شیمیایی مقاوم باشد. برخلاف تصور عمومی، همه مشکلات ساقه مو با شکستگی همراه نیستند و بعضی از آنها تنها باعث تغییر در ظاهر، بافت یا حالتپذیری مو میشوند.
از طرف دیگر، برخی آسیبها مادرزادی و ژنتیکی هستند و از کودکی خود را نشان میدهند، در حالی که گروهی دیگر در اثر سبک زندگی، مراقبت نادرست یا عوامل محیطی بهمرور زمان ایجاد میشوند.
شناخت این دستهبندیها کمک میکند بفهمیم آیا مو دچار یک بیماری ساختاری واقعی است یا صرفا آسیب دیده؛ چون مسیر درمان، مراقبت و حتی پیشآگهی این دو کاملا متفاوت است؛ برای مثال، باورهای رایجی مانند تعیین بهترین فصل برای تراشیدن موی سر تاثیر مستقیمی بر بیماریهای ساقه مو ندارند و نمیتوانند جایگزین تشخیص علمی نوع آسیب شوند. به طور کلی، بیماریها و اختلالات ساقه مو در سه گروه اصلی بررسی میشوند که در ادامه هر کدام را جداگانه توضیح میدهیم.
بیماریهای همراه با شکنندگی مو
در این دسته از بیماریها، ساختار فیزیکی ساقه مو به گونهای تغییر میکند که مو استحکام طبیعی خود را از دست میدهد و به راحتی میشکند. شکستگی معمولا بدون درد است اما باعث کوتاه شدن تدریجی مو، نازک شدن انتهای ساقه و ناتوانی در افزایش طول مو میشود. این نوع اختلالات اغلب با موخوره، نقاط ضعیف در ساقه و شکستگیهای نامنظم همراه هستند و ممکن است منشا ژنتیکی یا متابولیک داشته باشند.
بیماریهای بدون شکنندگی مو
در این گروه، با وجود این که ظاهر مو غیرطبیعی به نظر میرسد، ساقه مو الزاما شکننده نیست. مو ممکن است خشک، وز، زبر، کمدرخشش یا بد حالت باشد، اما به راحتی نمیشکند. این بیماریها بیشتر باعث تغییر در آرایش کوتیکولها یا شکل ظاهری ساقه یا کورتکس موها میشوند و بسیاری از آنها خوشخیم هستند؛ با این حال، تشخیص نادرست آنها میتواند منجر به درمانهای اشتباه و تشدید مشکل شود.
آسیبهای اکتسابی ساقه مو
آسیبهای اکتسابی شایعترین مشکلات ساقه مو در دنیای امروز هستند و برخلاف بیماریهای ژنتیکی، در اثر عوامل خارجی ایجاد میشوند. استفاده مکرر از سشوار و اتوی مو، رنگ و دکلره، مواد شیمیایی نامناسب، شستوشوی غلط، تغذیه نامناسب و حتی استرس میتوانند به تدریج ساختار ساقه مو را تخریب کنند. نکته مهم این است که بسیاری از این آسیبها در صورت تشخیص به موقع، قابل کنترل یا تا حدی برگشتپذیر هستند.
سندرم موی غیرقابل شانه شدن
سندرم موی غیرقابل شانه شدن یکی از نادرترین و در عین حال جالبترین اختلالات ساقه مو تلقی میشود که معمولا در اوایل کودکی ظاهر میشود. در این وضعیت، موها به طور غیرعادی خشک، زبر و ایستاده هستند و برخلاف تلاش فرد، به راحتی شانه نمیشوند یا روی سر نمیخوابند. حتی با استفاده از شانه، برس، نرمکنندهها یا محصولات حالتدهنده، موها تمایل دارند در جهات مختلف پراکنده بمانند.
از نظر میکروسکوپی، ساقه مو در این سندرم دارای مقطع مثلثی یا کلیویشکل و شیارهای طولی غیرطبیعی است؛ تغییری که باعث میشود نور به درستی از سطح مو بازتاب نشود و در نتیجه موها ظاهر کدر، بورمانند یا نقرهای پیدا کنند، حتی اگر رنگ ژنتیکی مو تیره باشد. همین تغییر ساختاری عامل اصلی ناتوانی مو در شانهپذیری و حالتگیری طبیعی است.
سندرم موی غیرقابل شانه شدن اغلب منشا ژنتیکی دارد و با جهش در ژنهایی مانند PADI3، TGM3 یا TCHH مرتبط است. خوشبختانه این اختلال معمولا خوشخیم بوده و در بسیاری از افراد با افزایش سن، به خصوص در دوران نوجوانی، شدت آن کاهش پیدا میکند یا حتی به طور نسبی برطرف میشود.
از نظر درمانی، روش قطعی برای اصلاح ساختار ساقه مو وجود ندارد، اما تمرکز اصلی بر کاهش آسیب، افزایش رطوبت مو و اجتناب از اقدامات تهاجمی است. استفاده از شامپوهای ملایم، نرمکنندههای عمیق، پرهیز از حرارت و مواد شیمیایی قوی میتواند به بهبود ظاهر و مدیریت بهتر مو کمک کند، هرچند ساختار پایه مو تغییر نخواهد کرد.
علت بروز بیماریهای ساقه مو
بیماریها و اختلالات ساقه مو معمولا نتیجه برهمخوردن تعادل ساختاری و بیوشیمیایی مو هستند؛ تعادلی که میتواند تحت تاثیر عوامل ژنتیکی، محیطی یا سبک زندگی مختل شود.
برخلاف فولیکول مو که زنده و فعال است، ساقه مو ساختاری مرده دارد و هر آسیبی که به آن وارد شود، قابلیت ترمیم زیستی واقعی ندارد؛ به همین دلیل پیشگیری و تشخیص زودهنگام نقش کلیدی دارند. از مهمترین دلایل بروز بیماریهای ساقه مو میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
نقصهای ژنتیکی
در برخی افراد، ژنهای مسئول ساخت پروتئینهای کراتینی یا آنزیمهای دخیل در شکلگیری ساقه مو دچار جهش میشوند. این موضوع باعث میشود مو از ابتدا با ساختاری ضعیف، بدشکل یا غیرطبیعی رشد کند؛ حتی اگر مراقبت از مو کاملا اصولی باشد.
آسیبهای محیطی و اکتسابی
در کنار عوامل ارثی، آسیبهای محیطی و اکتسابی نقش بسیار پررنگی دارند. استفاده مداوم از حرارت بالا (سشوار، اتوی مو)، رنگ و دکلرههای مکرر، مواد شیمیایی نامرغوب، شامپوهای قلیایی، شستوشوی بیش از حد و برسکشیدن خشن میتوانند کوتیکول مو را تخریب کرده و به مرور باعث شکنندگی یا تغییر شکل ساقه شوند.
مشکلات تغذیهای
از سوی دیگر، کمبودهای تغذیهای مثل فقر آهن، کمبود روی، بیوتین، پروتئین و ویتامینهای گروه B نیز میتوانند کیفیت ساخت ساقه مو را کاهش دهند. در این حالت، مو ممکن است نازک، شکننده یا کدر شود، حتی اگر ریزش واضحی وجود نداشته باشد.
علائم بیماریهای ساقه مو که نباید نادیده بگیرید
بسیاری از افراد تصور میکنند هر تغییر ظاهری مو طبیعی است یا با یک ماسک مو برطرف میشود، در حالی که بعضی علائم میتوانند نشانه یک اختلال واقعی در ساقه مو باشند. نادیده گرفتن این نشانهها معمولا باعث پیشرفت آسیب و کوتاه شدن عمر مو میشود.
- از مهمترین علائم هشداردهنده میتوان به شکنندگی غیرعادی مو اشاره کرد؛ حالتی که مو بدون کشیده شدن زیاد و حتی هنگام شانهکردن معمولی میشکند. این شکستگیها اغلب نامنظم هستند و باعث میشوند مو هرگز به طول دلخواه نرسد.
- موخورههای متعدد و غیرمعمول، به خصوص وقتی در نقاط مختلف ساقه و نه فقط انتهای مو دیده میشوند، میتوانند نشانه بیماریهای خاص ساقه مو باشند. همچنین تغییر ناگهانی در بافت مو، مثل زبر شدن شدید، از دست رفتن درخشندگی، یا حالتناپذیری غیرطبیعی، نباید ساده تلقی شود.
- در برخی بیماریها، مو ممکن است گرهخوردگیهای مکرر، پیچخوردگی یا ایستایی غیرعادی داشته باشد. اگر موها حتی با مراقبت مناسب، نرمکننده و روغن هم قابل کنترل نیستند، بررسی ساختار ساقه ضروری است.
روشهای تشخیص بیماریهای ساقه مو
تشخیص دقیق بیماریهای ساقه مو تنها با نگاه سطحی امکانپذیر نیست و نیاز به بررسی ساختاری مو دارد.
اولین قدم: گرفتن شرح حال دقیق
گرفتن شرح حال شامل سن شروع علائم، سابقه خانوادگی، عادتهای مراقبتی، استفاده از مواد شیمیایی و وضعیت تغذیه است.
دومین قدم: تریخوسکوپی
یکی از مهمترین ابزارهای تشخیصی، تریخوسکوپی یا بررسی مو با درماتوسکوپ است. این روش غیرتهاجمی به پزشک اجازه میدهد شکل، قطر، شکستگیها و الگوهای غیرطبیعی ساقه مو را مشاهده کند. در موارد خاص، بررسی مو با میکروسکوپ نوری یا الکترونی انجام میشود.
بسیاری از بیماریهای ساقه مو، مثل سندرم موی غیرقابل شانه شدن یا تریکورکس نودوزا، الگوهای مشخص و تشخیصی در مقطع ساقه دارند که فقط با میکروسکوپ قابل مشاهده است. گاهی برای رد یا تایید علل زمینهای، انجام آزمایشهای خونی مثل بررسی آهن، روی، ویتامینها یا عملکرد تیروئید نیز ضروری است، به خصوص زمانی که اختلال ساقه مو همراه با علائم سیستمیک باشد.
درمان بیماریهای ساقه مو
درمان بیماریهای ساقه مو به شدت وابسته به نوع بیماری و علت زمینهای آن است. در اختلالات ژنتیکی، هدف اصلی درمان، اصلاح ساختار مو نیست بلکه مدیریت علائم و پیشگیری از آسیب بیشتر است. در این موارد، توصیه میشود از هر گونه حرارت و مواد شیمیایی قوی پرهیز شود و تمرکز روی حفظ رطوبت و کاهش اصطکاک مو باشد. استفاده از نرمکنندههای عمیق، محصولات بدون سولفات و شانههای دندانهدرشت نقش مهمی دارند.
در آسیبهای اکتسابی، درمان میتواند موثرتر باشد. قطع عوامل مخرب، اصلاح روتین شستوشو، کوتاهکردن بخشهای شدیدا آسیبدیده و استفاده از محصولات ترمیمکننده میتوانند به بهبود تدریجی ظاهر مو کمک کنند. اگر کمبودهای تغذیهای نقش داشته باشند، اصلاح رژیم غذایی یا مصرف مکملها تحت نظر پزشک ضروری است. بدون برطرف کردن علت داخلی، هیچ درمان موضعی نتیجه پایداری نخواهد داشت.
راههای پیشگیری از آسیب ساقه مو
پیشگیری، موثرترین و کمهزینهترین راه مقابله با بیماریهای ساقه مو محسوب میشود. اولین قدم، رفتار ملایم با مو است؛ یعنی اجتناب از کشیدن، برسکشیدن خشن و شانهکردن موهای خیس.
کاهش استفاده از حرارت بالا، محدود کردن رنگ و دکلره و انتخاب محصولات مراقبتی متناسب با نوع مو، نقش کلیدی در حفظ سلامت ساقه دارند. مو نیاز به «استراحت» دارد و استفاده مداوم از مواد شیمیایی، این فرصت را از آن میگیرد؛ از طرفی دیگر، تغذیه متعادل، نوشیدن آب کافی و مدیریت استرس نیز تاثیر مستقیمی بر کیفیت ساقه مو دارند. موهای سالم، نتیجه مراقبت کوتاهمدت نیستند؛ بلکه حاصل سبک زندگی پایدار و آگاهانه هستند.
ساقه مو؛ بخشی خاموش اما تعیینکننده در سلامت مو
در نگاه اول شاید ساقه مو فقط بخشی مرده و بیاهمیت به نظر برسد، اما واقعیت این است که کیفیت، زیبایی و دوام موها بیش از هر چیز به سلامت همین بخش وابسته است. بسیاری از مشکلاتی که ما به اشتباه به ریزش مو یا ضعف ریشه نسبت میدهیم، در اصل نتیجه اختلال در ساختار ساقه مو هستند؛ اختلالاتی که اگر به موقع شناخته نشوند، به تدریج ظاهر مو را تخریب کرده و روند رشد طبیعی آن را مختل میکنند.
شناخت بیماریهای ساقه مو به ما کمک میکند بین آسیبهای ساده و اختلالات واقعی تفاوت قائل شویم. همه خشکیها یا وز شدنها بیخطر نیستند و از طرف دیگر، همه تغییرات ظاهری مو هم الزاما نشانه بیماری جدی محسوب نمیشوند. آنچه اهمیت دارد، تشخیص درست، حذف عوامل مخرب و انتخاب مسیر درمانی متناسب با نوع آسیب است؛ مسیری که گاهی فقط به اصلاح عادتهای روزمره ختم میشود و گاهی نیازمند بررسی تخصصیتر است.
در مجموع باید پذیرفت که ساقه مو برخلاف پوست یا فولیکول، توانایی ترمیم زیستی ندارد. بنابراین پیشگیری، آگاهانهترین و مؤثرترین راه برای حفظ سلامت آن است. با مراقبت صحیح، تغذیه مناسب و پرهیز از رفتارهای آسیبزا، میتوان عمر مو را افزایش داد و از بسیاری از بیماریها و آسیبهای ساقه مو جلوگیری کرد؛ قبل از آن که تنها راهحل، کوتاه کردن موها باشد.
منبع: Kopelmanhair
