در دنیای امروز که بیماریهایی مانند سرطان دهانه رحم، زگیلهای تناسلی و برخی انواع سرطانهای مرتبط با ویروس HPV هنوز یکی از چالشهای مهم سلامت عمومی هستند، واکسن گارداسیل به عنوان یکی از موثرترین ابزارهای پیشگیری شناخته میشود. بسیاری از والدین، نوجوانان و حتی بزرگسالان درباره این واکسن پرسشهای جدی دارند: گارداسیل دقیقا چیست؟ چرا تا این حد توصیه میشود؟ بهترین سن تزریق آن چه زمانی است و آیا عوارضی دارد؟
اهمیت این واکسن زمانی مشخص میشود که بدانیم بیش از ۸۰ درصد افراد در طول زندگی خود، حداقل با یکی از انواع ویروس HPV مواجه خواهند شد؛ ویروسی که برخی از تیپهای آن میتوانند زمینهساز سرطان باشند. گارداسیل برای محافظت در برابر همین تیپهای پرخطر ساخته شده و توانسته آمار ابتلا به سرطان دهانه رحم و زگیل تناسلی را به طور قابل توجهی کاهش دهد. در این مقاله، به صورت کامل و دقیق توضیح میدهیم واکسن گارداسیل چیست، چگونه عمل میکند، بهترین سن برای تزریق آن چه زمانی است، چه کسانی واقعا به آن نیاز دارند و چه عوارضی پس از تزریق ممکن است تجربه شود.
واکسن گارداسیل چیست؟
گارداسیل (Gardasil® / Gardasil-9) واکسنی است که برای پیشگیری از عفونتهای ناشی از ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) طراحی شده است؛ ویروسی که برخی از تیپهای آن میتوانند باعث زگیلهای تناسلی و انواعی از سرطانها از جمله سرطان دهانه رحم، سرطان آلت تناسلی، مقعد، واژن، فرج و برخی سرطانهای سر و گردن شوند. شواهد نشان داده که واکسیناسیون با گارداسیل میزان ابتلا به ضایعات پیشسرطانی و زگیل تناسلی را به طور قابل توجهی از جنبه آماری کاهش میدهد و بهترین اثربخشی را زمانی دارد که قبل از در معرض قرار گرفتن به ویروس (یعنی قبل از شروع فعالیت جنسی) تزریق شود.
انواع واکسن گارداسیل ایرانی و خارجی
در حال حاضر، بهترین محصول خارجی در این زمینه، گارداسیل ۹ ظرفیتی است که به صورت Gardasil-9 شناخته میشود. این نوع واکسن در واقع بدن را در برابر ۹ تیپ HPV مهم (6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58) محافظت میکند. امروزه گارداسیل-۹ رایجترین و گستردهترین نوع محسوب میشود و در اکثر برنامههای واکسیناسیون کشوری توصیه میشود.
تاثیر گارداسیل-۹ در پیشگیری از زگیل تناسلی و ضایعات پیشسرطانی بسیار قوی گزارش شده است. در گذشته، نسخههای قدیمیتر مثل واکسن دوظرفیتی (عموما علیه تیپهای 16 و 18) یا چهارظرفیتی (6,11,16,18) استفاده میشدند؛ اما امروزه گارداسیل-۹ به دلیل پوشش وسیعتر ترجیح داده میشود.
در سالهای اخیر شرکتها و مراکز تحقیقاتی ایرانی روی تولید واکسنهای نوترکیب HPV کار کردهاند؛ نمونهای که به عنوان واکسن چهارظرفیتی ایرانی «پاپیلوگارد» (PapilloGuard®4) معرفی شده و برای پوشش تیپهای 6، 11، 16 و 18 تولید شده است. برخی منابع رسمی و خبری گزارش دادهاند این واکسن داخلی مجوزها و عرضه محدودی داشته و هدف آن کاهش هزینهها و افزایش دسترسی در داخل کشور است، اما وضعیت پوشش، مقایسه اثربخشی و برنامهریزی ملی ممکن است بنا بر تصمیم نهادهای بهداشتی تغییر کند و اطلاعات دقیقتر در مورد دسترسی سراسری و تدوین برنامه واکسیناسیون باید از مراجع رسمی وزارت بهداشت پیگیری شود.
واکسن گارداسیل چند دوز دارد؟
برنامه تزریق واکسن گارداسیل بسته به وضعیت فرد شامل دو دوز یا سه دوز است. این تفاوت به دلیل نحوه پاسخ ایمنی بدن و استانداردهای تعیینشده برای ایجاد بیشترین محافظت در برابر انواع ویروس HPV محسوب میشود.
برنامه دو دوزی
در برخی افراد، پاسخ ایمنی بدن به قدری قوی تلقی میشود که دو نوبت تزریق فاصلهدار کاملا کافی است. در این روش:
- دوز اول در زمان صفر تزریق میشود.
- دوز دوم چند ماه بعد (معمولا بین ۶ تا ۱۲ ماه) تزریق میشود.
- این برنامه به دلیل اثربخشی بالا و تعداد کم تزریقها، روشی رایج در واکسیناسیون جمعیتهای مشخص محسوب میشود.
برنامه سه دوزی
گروهی دیگر از افراد نیازمند سه نوبت تزریق هستند تا ایمنی کافی در برابر تیپهای مختلف HPV ایجاد شود:
- دوز اول در زمان صفر
- دوز دوم معمولا ۱ تا ۲ ماه پس از دوز اول
- دوز سوم حدود ۶ ماه پس از دوز اول این الگوی سهمرحلهای برای اطمینان از ایجاد ایمنی کامل و پایدار طراحی شده است.
موارد مصرف واکسن گارداسیل
این نوع واکسن برای کاربردهای زیر استفاده میشود:
- پیشگیری از عفونتهای HPV: گارداسیل برای پیشگیری از عفونتهای ناشی از تیپهای HPV طراحی شده است؛ مصرف آن برای کاهش ابتلا به زگیلهای تناسلی و ضایعات پیشسرطانی (CIN) مفید بوده و در نتیجه کاهش طولانیمدت بار ابتلا به سرطانهای مرتبط با HPV را به دنبال دارد.
- گروههای هدف بالینی و عمومی: توصیه برای واکسیناسیون روتین نوجوانان (پسران و دختران) و همچنین واکسیناسیون تکمیلی برای افراد جوانتر که واکسینه نشدهاند.
- مزیت جمعی (Herd effect): علاوه بر محافظت فردی، برنامههای واکسیناسیون گسترده موجب کاهش گردش کلی تیپهای خطرناک HPV در جمعیت شده و در بسیاری کشورها منجر به کاهش چشمگیر بروز ضایعات پیشسرطانی و سرطان شده است.
باید به این موضوع دقت شود که واکسن صرفا یک رویکرد پیشگیرانه محسوب میشود؛ کسانی که قبلا به یک تیپ HPV مبتلا شدهاند ممکن است برای سایر تیپها همچنان با واکسن محافظت شوند، اما واکسن جایگزین درمان عفونت یا ضایعه موجود نیست.
عوارض واکسن گارداسیل
واکسنهای HPV (از جمله گارداسیل-۹) در مطالعات بالینی و رصد پس از بازار، پروفایل ایمنی خوبی را از خود نشان دادهاند و عوارض عمدتا خفیف و گذرا هستند.
شایعترین عوارض محلی و سیستمیک شامل درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق، سردرد، تب خفیف و خستگی است. البته عوارض جدی جداییناپذیر از هر واکسنی شامل واکنشهای حساسیتی شدید (آنافیلاکسی) بسیار نادر است؛ سیستمهای نظارتی (مثل VAERS در آمریکا یا سامانههای ملی گزارش عوارض) این موارد را ردیابی میکنند و اطلاعات جمعآوریشده نشاندهنده نسبت بسیار پایین عوارض جدی است.
اگر سابقه حساسیت شدید به مولفههای واکسن (مثلا آلومینیوم در برخی فرمولاسیونها یا سایر ترکیبات) وجود داشته باشد یا فرد باردار است، پیش از تزریق باید با پزشک مشورت شود؛ اصولا واکسیناسیون در بارداری معمولا توصیه نمیشود مگر در شرایط خاص و پس از بررسیهای دقیق. همچنین برخی ناراحتیهای گذرا مثل سنکوپ (غش) در نوجوانان پس از هر تزریق واکسنی ممکن است اتفاق بیفتد؛ به همین خاطر نظارت کوتاهمدت پس از تزریق توصیه میشود.
سن واکسن گارداسیل
به طور کلی باید در بازه سنی مشخص برای واکسیناسیون با گارداسیل اقدام کرد. پروسه واکسیناسیون در مردان و زنان میتواند در شرایط متفاوت انجام شود:
سن واکسن گارداسیل برای مردان
تزریق برای گروه سنی کودکان و نوجوانان و جوانان تا سن ۲۶ سال معمولا توصیه میشود و از طرفی دیگر، برای مردان بالاتر از ۲۶ سال تا ۴۵ سال تصمیمگیری باید بر اساس مشورت با پزشک و وضعیت ریسک فرد انجام شود. به طور یک قاعده کلی، برای مردان از ردههای سنی ۹ تا ۴۵ سال میتوان واکسیناسیون را پیشنهاد کرد. هر چند، هر فردی میتواند با پزشک درباره مزایا و محدودیتهای واکسیناسیون صحبت کند.
سن واکسن گارداسیل برای زنان
برای زنان، اهمیت زمانی واکسیناسیون به دلیل رابطه مستقیم با پیشگیری از ضایعات پیشسرطانی و سرطان دهانه رحم بسیار حائز اهمیت است. طبق توصیههای بالینی و عمومی، خانمها نیز از ۲۶ تا ۴۵ سالگی میتوانند برای دریافت گارداسیل ۹ ظرفیتی اقدام کنند؛ با این تفاوت که برای گروه ۲۷ تا ۴۵ ساله الزام روتین وجود ندارد و تصمیمگیری باید بر اساس وضعیت فردی (احتمال در معرض قرار گرفتن به انواع جدید HPV، تاریخچه جنسی و منافع بالقوه) صورت گیرد.
از جنبه پیشگیری سرطان، دادههای جمعیتی و مطالعات بالینی نشان میدهد بیشترین منفعت جمعیتی و فردی زمانی حاصل میشود که زنان قبل از مواجهه با ویروس واکسینه شده باشند؛ بنابراین پیشنهادهای درمانی معمولا این گونه است که واکسیناسیون زودهنگام تا ۲۶ سالگی میتواند بهترین اثربخشی را داشته باشد. از سن ۲۷ تا ۴۵ سالگی بهتر است خانمها قبل از دریافت گارداسیل با پزشک خود صحبت کنند و ریسکهای لازم بررسی شود.
واکسن گارداسیل کجا تزریق میشود؟
واکسن گارداسیل به صورت تزریق عضلانی (intramuscular — IM) داده میشود و ناحیه ترجیحی برای تزریق، عضله دِلتوئید (شانه – ناحیه فوقانی بازو) است. اگر ناحیه شانه مناسب نباشد (مثلا در کودکان خیلی کوچک یا در شرایط خاص بالینی)، گزینه دوم نواحی بالا-خارجی ران (anterolateral thigh) است.
این مدل واکسن را به صورت تزریق زیرجلدی یا داخلوریدی انجام نمیدهند. همچنین، انتخاب طول سوزن مطابق سن و وزن بیمار برای اطمینان از رسیدن واکسن به عمق عضله اهمیت دارد. توصیه میشود پس از تزریق حدود ۱۵ دقیقه در مراکز واکسیناسیون تحت نظر باقی بمانید تا در صورت بروز سنکوپ یا واکنش بلافاصله مدیریت شود.
تزریق واکسن گارداسیل بعد از ابتلا تاثیر دارد؟
واکسن گارداسیل در پیشگیری از عفونتهای جدید HPV بسیار موثر است، اما درمانکننده عفونت فعال یا ضایعات موجود ناشی از HPV نیست. اگر فردی قبلا به یک یا چند تیپ HPV آلوده شده باشد، واکسن ممکن است در برابر آن تیپ خاص محافظت نکند، اما همچنان میتواند از ابتلای او به تیپهای HPV دیگر که قبلا به آنها در معرض قرار نگرفته پیشگیری کند. بنابراین دریافت واکسن بعد از ابتلا هنوز میتواند منفعت داشته باشد.
مطالعات نشان دادهاند که حتی افرادی با سابقه عفونت HPV میتوانند از کاهش خطر ابتلا به انواع دیگر HPV یا ضایعات جدید بهرهمند شوند، هرچند اثر پیشگیرانه در کسانی که قبلا در معرض همه تیپهای واکسن قرار گرفتهاند محدود خواهد بود. بهعبارت دیگر، واکسن پس از ابتلا «معمولا» برای جلوگیری از عود یا درمان ضایعه فعلی توصیه نمیشود، اما برای محافظت در برابر تیپهای دیگر و کاهش ریسک ابتلا به عفونتهای جدید مفید است.
چه کسانی نباید واکسن گارداسیل بزنند؟
در اغلب افراد گارداسیل امن است، اما موارد زیر معتبر به عنوان منع یا احتیاط شناخته میشوند:
- واکنش آلرژیک شدید (آنچهوری) به دوز قبلی واکسن یا به یکی از اجزای واکسن: افرادی که تجربه واکنش تهدیدکننده حیات (آنافیلاکسی) پس از دوز قبلی یا حساسیت شدید به ترکیبات مشخصشده (مثلا حساسیت شدید به مخمر یا سایر اجزای واکسن در نسخه خاص) داشتهاند، نباید دوز بعدی را دریافت کنند. در این موارد مشورت لازم است.
- بارداری: واکسن HPV معمولا در دوران بارداری توصیه نمیشود؛ اگر فردی در زمان شروع سری واکسیناسیون باردار شود، تزریق تا پایان بارداری به تعویق میافتد و پس از زایمان ادامه یا تکمیل میشود. اگر در حین دوره واکسیناسیون بارداری اتفاق بیفتد، معمولا دوزها کنار گذاشته نشده اما تکمیل برنامه بعد از زایمان مورد بحث قرار میگیرد.
- شرایط ایمنی خاص: افراد با سیستم ایمنی بسیار تضعیفشده ممکن است نیاز به برنامه دوزی متفاوت (یا سهدوز حتی در سنین کمتر) داشته باشند؛ این وضعیت منع مطلق نیست اما نیاز به ارزیابی و برنامهریزی با پزشک دارد.
در صورتی که سابقه حساسیتهای شدید دارید یا سوال درباره بارداری یا وضعیت ایمنیتان مطرح است، پیش از تزریق با پزشک یا مرکز واکسیناسیون مشورت کنید تا ارزیابی ریسکها انجام شود. همچنین پس از هر دوز، در صورت رویت عوارض مختلف هر چه سریعتر باید این موضوع را با مرکز واکسیناسیون به اشتراک بگذارید تا در صورت نیاز، برای برطرف کردن عوارض اقدامات لازم انجام شود.
گارداسیل؛ موثرترین راه پیشگیری از ابتلا به ویروس HPV
واکسن گارداسیل امروز یکی از موثرترین ابزارهای علمی برای جلوگیری از ابتلا به شایعترین عفونت ویروسی مقاربتی یعنی HPV محسوب میشود؛ ویروسی که در صورت عدم پیشگیری میتواند سالها بیعلامت در بدن بماند و بعدها زمینهساز زگیل تناسلی، ضایعات پیشسرطانی و حتی سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی و اوروفارنکس شود. ارزش گارداسیل دقیقا در همین ویژگی نهفته است: پیشگیری قبل از شروع مواجهه گسترده با ویروس. به همین دلیل است که کارشناسان معتبر بینالمللی بارها تاکید کردهاند بهترین بازده واکسن در سنین پایینتر و پیش از شروع فعالیت جنسی به دست میآید.
با این حال، اهمیت واکسن محدود به نوجوانان نیست. گارداسیل برای بزرگسالان – چه زنان و چه مردان – نیز میتواند محافظت قابل توجهی را ایجاد کند، حتی اگر یک یا چندبار در معرض HPV قرار گرفته باشند؛ چرا که این واکسن طیف وسیعی از تیپهای پرخطر و کمخطر را پوشش میدهد و همچنان قادر است از ابتلای فرد به انواع جدید جلوگیری کند. این حقیقت نشان میدهد که ارزش واکسیناسیون صرفا منحصر به «اولین تجربه» نیست؛ بلکه نوعی سرمایهگذاری بلندمدت روی سلامت محسوب میشود.
در کنار مزایای گسترده، آگاهی از عوارض احتمالی و شرایط منع مصرف کمک میکند تزریق گارداسیل با امنیت بیشتری انجام شود. خوشبختانه عوارض این واکسن اغلب خفیف و گذرا هستند و موارد منع مصرف تنها به گروههای محدودی مربوط میشود. در نتیجه، اغلب افراد بدون مشکل میتوانند برنامه واکسیناسیون خود را آغاز یا تکمیل کنند.
در نهایت، اگر تردید دارید که شروع واکسن برایتان مناسب است یا نه – چه به دلیل سابقه بیماری، چه سن، چه شرایط ایمنی – بهترین اقدام، مشاوره با پزشک یا متخصص واکسیناسیون است. گاهی یک گفتوگوی ساده میتواند از سالها نگرانی یا ابتلا به مشکلات قابلپیشگیری جلوگیری کند. واکسن گارداسیل نه تنها در سطح فردی بلکه در سطح جامعه، با کاهش گردش ویروس HPV، به شکلگیری نسلی سالمتر کمک میکند.
منبع: clevelandclinic – cdc– immune
