علائم کمبود ویتامین ب در کودکان و راه‌های جلوگیری

ویتامین‌ها جزو اجزای حیاتی در رشد و تکامل کودکان هستند و نقش آن‌ها در سلامت جسمی و ذهنی غیرقابل انکار است. ویتامین ب، مجموعه‌ای از ویتامین‌های محلول در آب است که هر کدام مسئول عملکرد ویژه‌ای در بدن هستند؛ از تولید انرژی و سلامت مغز گرفته تا عملکرد سیستم عصبی و ساخت گلبول‌های قرمز خون. کمبود این ویتامین‌ها در کودکان می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد و نشانه‌هایی مانند خستگی مفرط، کاهش تمرکز، مشکلات گوارشی و حتی اختلالات رشد را بروز دهد. آگاهی والدین نسبت به علائم کمبود ویتامین ب و راه‌های پیشگیری از آن، گامی اساسی برای تضمین سلامت و رشد طبیعی کودکان محسوب می‌شود. در این مقاله قصد داریم به طور کامل درباره علائم کمبود ویتامین ب در کودکان صحبت کنیم.

انواع ویتامین ب

ویتامین ب در واقع مجموعه‌ای از هشت ویتامین محلول در آب محسوب می‌شود که هر یک نقش خاصی در بدن دارند و کمبود هر کدام می‌تواند مشکلات متفاوتی را ایجاد کند. این ویتامین‌ها عبارتند از:

• ویتامین B1 (تیامین): تیامین به بدن کمک می‌کند تا انرژی موجود در غذاها به شکل قابل استفاده برای سلول‌ها تبدیل شود. کمبود آن می‌تواند باعث خستگی، کاهش اشتها، اختلالات عصبی و حتی مشکلات قلبی در کودکان شود.
• ویتامین B2 (ریبوفلاوین): ریبوفلاوین در تولید انرژی و رشد سلول‌ها نقش دارد و به سلامت پوست، مو و چشم‌ها کمک می‌کند. علائم کمبود آن شامل ترک‌های گوشه دهان، التهاب پوست و ضعف عمومی است.
• ویتامین B3 (نیاسین): نیاسین برای عملکرد سیستم عصبی و گوارشی ضروری محسوب می‌شود و کمبود آن ممکن است منجر به خستگی، تحریک‌پذیری و مشکلات هضم شود.
• ویتامین B5 (پانتوتنیک اسید): این ویتامین در سنتز هورمون‌ها و تولید انرژی نقش دارد و کمبود آن نادر است، اما می‌تواند خستگی، بی‌حوصلگی و اختلالات خواب ایجاد کند. پس یکی از پاسخ‌ها به پرسش کمبود کدام ویتامین باعث خواب آلودگی می‌شود؟ می‌تواند ویتامین B5 باشد.
• ویتامین B6 (پیریدوکسین): پیریدوکسین برای تولید سروتونین و نوراپی‌نفرین و همچنین عملکرد طبیعی مغز حیاتی است. علائم کمبود آن شامل تحریک‌پذیری، سردرد و ضعف عضلانی می‌شود.
• ویتامین B7 (بیوتین): بیوتین در متابولیسم کربوهیدرات، چربی و پروتئین نقش دارد و به سلامت پوست، مو و ناخن کمک می‌کند. کمبود آن ممکن است باعث ریزش مو و مشکلات پوستی شود.
• ویتامین B9 (فولات یا اسید فولیک): فولات برای رشد سلول‌ها و تولید DNA ضروری تلقی می‌شود. کمبود آن می‌تواند باعث کم‌خونی و مشکلات رشد در کودکان شود.
• ویتامین B12 (کوبالامین): ویتامین B12 برای عملکرد سیستم عصبی و تولید گلبول‌های قرمز حیاتی به شمار می‌رود. علائم کمبود آن شامل خستگی، ضعف، بی‌حسی و اختلالات حافظه است.

علائم کمبود ویتامین ب در کودکان

کمبود ویتامین ب در کودکان می‌تواند به مرور زمان خود را به شکل نشانه‌های مختلف – جسمی، عصبی، گوارشی و رفتاری – نشان دهد. از آن‌جایی که گروه ویتامین B شامل چند ویتامین با نقش‌های متفاوت است، علائم کمبود بسته به نوع ویتامین کمبود یافته متفاوت است؛ بنابراین، آگاهی والدین نسبت به این نشانه‌ها بسیار مهم است تا بتوانند در صورت لزوم اقدامات لازم را انجام دهند. در ادامه، مهم‌ترین علائم کمبود ویتامین B در کودکان را توضیح می‌دهیم:

• خستگی مفرط، ضعف و بی‌انرژی بودن: بسیاری از ویتامین‌های B نقش مهمی در تولید انرژی و ساخت گلبول‌های قرمز خون دارند؛ کمبود آنها ممکن است باعث کاهش تولید مناسب انرژی و احساس خستگی، ضعف یا کاهش توان بدنی در کودک شود.
• کاهش اشتها و کاهش وزن / وزن‌گیری ضعیف: کمبود ویتامین B – به ‌ویژه B12 یا B1 – می‌تواند باعث کاهش اشتها شود و در نتیجه وزن کودک کاهش یافته یا وزن‌گیری طبیعی مختل شود.
• مشکلات گوارشی (مثل اسهال، یبوست، نفخ، تهوع): بعضی از انواع ویتامین B (مثل B3، B6 یا B12) برای عملکرد طبیعی دستگاه گوارش و جذب مواد مغذی مهم هستند. کمبود آنها ممکن است باعث اختلال در عملکرد روده و دستگاه گوارشی شده و علائمی مثل اسهال، یبوست یا مشکلات هضم را ایجاد کند.
• پوست خشک، ترک در گوشه‌های دهان، زخم یا التهابات دهانی: کمبود ویتامین‌هایی مانند B2 یا B12 می‌تواند باعث ایجاد ترک در گوشه دهان (angular cheilosis)، زبان ملتهب یا زخم‌های دهانی شود. در برخی موارد  موجب خشکی دهان هم می‌شود.
• رنگ‌پریدگی یا زردی پوست و ضعف عمومی: وقتی کمبود منجر به کم‌خونی (به ‌ویژه در مورد B12 یا B9) شود، پوست ممکن است رنگ‌پریده یا حتی کمی زرد شود؛ کودک بی‌حال، رنگ‌پریده و بی‌انرژی به نظر برسد.
• تاخیر در رشد جسمی یا تاخیر در رسیدن به مراحل رشد طبیعی (نشستن، راه رفتن، صحبت کردن و …): بعضی انواع کمبود – به خصوص B12 – می‌توانند بر رشد جسمی و رشد شناختی و تکاملی تاثیر بگذارند؛ در نتیجه ممکن است کودک در رشد بدنی یا مهارت‌های حرکتی و زبانی تاخیر نشان دهد.

چون ویتامین‌های B محلول در آب هستند، بدن نمی‌تواند ذخیره زیادی از آن‌ها داشته باشد؛ بنابراین اگر رژیم غذایی کودک فاقد منابع مناسب ویتامین B باشد، کمبود می‌تواند نسبی و به ‌تدریج رخ دهد. با این حال، علائم کمبود ویتامین ب در کودکان اغلب «کلی و نامشخص» هستند (مثل خستگی، بی‌حوصلگی، کاهش اشتها)؛ بنابراین ممکن است به اشتباه به مسائل دیگر نسبت داده شوند. این موضوع تشخیص را سخت می‌کند.

علائم کمبود ویتامین B1 (تیامین) در کودکان

تیامین به بدن کمک می‌کند انرژی غذاها را به شکل قابل استفاده برای سلول‌ها تبدیل کند و سلامت قلب و سیستم عصبی را حفظ کند.

• خستگی و بی‌انرژی بودن: کاهش تولید انرژی باعث خستگی مداوم می‌شود.
• مشکلات عصبی: بی‌حسی، سوزش دست و پا و ضعف عضلانی از علائم رایج هستند.
• اختلالات گوارشی: تهوع، کاهش اشتها و کاهش وزن ممکن است دیده شود.
• مشکلات قلبی: در موارد شدید، تپش قلب و تورم بدن مشاهده می‌شود.

علائم کمبود ویتامین B2 (ریبوفلاوین) در کودکان

ریبوفلاوین در رشد سلولی، تولید انرژی و سلامت پوست و چشم‌ها نقش دارد.

• زخم و التهاب دهان و زبان: زبان ملتهب، ترک در گوشه دهان و زخم‌های دهانی از شایع‌ترین علائم هستند.
• خستگی و ضعف: کاهش انرژی و توان جسمی رایج است.
• مشکلات بینایی: حساسیت به نور، خشکی چشم و مشکلات دید در موارد شدید ممکن است رخ دهد.
• مشکلات پوستی: خشکی، پوسته‌پوسته شدن و التهاب پوست از علائم دیگر هستند.

علائم کمبود ویتامین B3 (نیاسین) در کودکان

نیاسین در سلامت سیستم عصبی، گوارش و پوست موثر محسوب می‌شود.

• مشکلات گوارشی: اسهال، استفراغ و کاهش اشتها شایع است.
• اختلالات عصبی: سردرد، خستگی، بی‌حوصلگی و تحریک‌پذیری دیده می‌شود.
• مشکلات پوستی: قرمزی، التهاب و خشکی پوست به خصوص در مناطق در معرض نور خورشید رایج است.
• اختلالات خواب و تمرکز: کمبود نیاسین می‌تواند روی عملکرد ذهنی تاثیر بگذارد.

علائم کمبود ویتامین B5 (پانتوتنیک اسید) در کودکان

این ویتامین در تولید هورمون‌ها و تبدیل غذا به انرژی نقش دارد.

• خستگی و بی‌حالی: کاهش تولید انرژی باعث ضعف عمومی می‌شود.
• بی‌خوابی و تحریک‌پذیری: کمبود B5 می‌تواند باعث اختلالات خواب و تغییرات رفتاری شود.
• اختلالات گوارشی: تهوع، کاهش اشتها و درد معده از علائم کمبود هستند.
• درد عضلانی و گرفتگی: ضعف عضلات و دردهای غیرتوضیحی ممکن است دیده شود.

علائم کمبود ویتامین B6 در کودکان

ویتامین B6 برای تولید سروتونین و نوراپی‌نفرین و همچنین عملکرد صحیح مغز و سیستم عصبی ضروری محسوب می‌شود.

• تحریک‌پذیری و بی‌خوابی: کمبود B6 می‌تواند باعث اختلالات خواب و بی‌حوصلگی شود.
• ضعف عضلانی و کرامپ‌ها: تولید ناقص انتقال‌دهنده‌های عصبی موجب ضعف یا گرفتگی عضلات می‌شود.
• مشکلات پوستی: التهاب پوست، ترک‌های لب و زبان ملتهب از علائم رایج هستند.
• تاخیر رشد: در موارد شدید، کمبود B6 می‌تواند روی رشد جسمی اثر منفی بگذارد.
• مشکلات گوارشی: تهوع، استفراغ و کاهش اشتها نیز از علائم شایع هستند.

علائم کمبود ویتامین B7 (بیوتین) در کودکان

بیوتین نقش مهمی در متابولیسم کربوهیدرات، چربی و پروتئین و سلامت پوست، مو و ناخن دارد.

• ریزش مو و نازک شدن موها: کمبود بیوتین باعث تغییرات محسوس در مو می‌شود.
• مشکلات پوستی: خشکی، خارش و التهاب پوست از علائم شایع هستند.
• اختلالات گوارشی: تهوع، استفراغ و کاهش اشتها ممکن است مشاهده شود.
• خستگی و ضعف: کاهش انرژی و بی‌حوصلگی در کودک ظاهر می‌شود.

علائم کمبود ویتامین B9 (فولات) در کودکان

فولات برای رشد سلولی، تولید DNA و عملکرد صحیح مغز و نخاع حیاتی است.

• کم‌خونی و رنگ‌پریدگی: کاهش تولید گلبول قرمز باعث کم‌خونی و رنگ‌پریدگی می‌شود.
• ضعف و خستگی: انرژی کودک کاهش یافته و بی‌انرژی به نظر می‌رسد.
• اختلالات رشد: تاخیر در رشد جسمی و ذهنی ممکن است ایجاد شود.
• مشکلات گوارشی: کاهش اشتها و تهوع از علائم شایع هستند.

علائم کمبود ویتامین ب 12 در کودکان

ویتامین B12 نقش حیاتی در تولید گلبول‌های قرمز، عملکرد سیستم عصبی و رشد مغز دارد. کمبود آن در کودکان می‌تواند هم بر رشد جسمی و هم بر عملکرد شناختی اثر بگذارد. برخی از علائم کمبود ویتامین ب ۱۲ عبارت‌اند از:

• خستگی و ضعف مفرط: کاهش تولید گلبول قرمز باعث کم‌خونی و احساس خستگی می‌شود.
• تاخیر در رشد و تکامل: کمبود B12 ممکن است رشد جسمی و مهارت‌های حرکتی و زبانی کودک را کند کند.
• اختلالات عصبی: گزگز یا بی‌حسی در دست‌ها و پاها، مشکلات تعادل و اختلال حافظه از جمله علائم عصبی شایع هستند.
• مشکلات گوارشی: کاهش اشتها، تهوع، یبوست و کاهش وزن نیز ممکن است دیده شود.
• تغییرات رفتاری: تحریک‌پذیری، بی‌حوصلگی و مشکلات تمرکز می‌تواند در اثر کمبود این ویتامین ایجاد شود.

دلایل کمبود ویتامین B در کودکان

کمبود ویتامین‌های گروه B در کودکان می‌تواند ناشی از عوامل مختلف باشد؛ بعضی مربوط به رژیم غذایی، بعضی به نحوه جذب در بدن و گاهی به شرایط خاص زندگی یا بیماری. مهم‌ترین دلایل عبارتند از:

• رژیم غذایی نامناسب یا ناسالم: اگر کودک میوه، سبزیجات، غلات کامل، گوشت، لبنیات یا سایر منابع طبیعی B ویتامین‌ها را کمتر مصرف کند؛ مثلا کودک بدغذا باشد یا خانواده رژیم گیاهخواری سخت داشته باشد، ممکن است دریافت کافی ویتامین B وجود نداشته باشد.
• عادات غذایی محدود یا «انتخابی خوردن»: بسیاری از کودکان تمایل دارند فقط چند نوع غذا بخورند؛ اگر غذاهای غنی از ویتامین B را حذف کنند، تامین نیاز بدن سخت می‌شود.
• نقص در جذب ویتامین (مشکلات گوارشی یا سو جذب): بعضی کودکان ممکن است علی‌رغم دریافت غذا، در جذب ویتامین دچار مشکل شوند. بیماری‌هایی مثل بیماری‌های روده، اختلالات جذب، یا شرایطی که مخاط دستگاه گوارش را تحت تاثیر قرار می‌دهند می‌توانند مانع جذب مناسب شوند.
• نیاز بالاتر بدن به ویتامین (دوره رشد سریع): کودکان در حال رشد به کالری و مواد مغذی بیشتری نیاز دارند. اگر رشد سریع باشد اما تغذیه کافی نباشد، خطر کمبود ویتامین B را افزایش پیدا می‌کند.
• رژیم گیاهخواری یا وگان (به خصوص ویتامین B12): ویتامین B12 عمدتا در منابع حیوانی یافت می‌شود. کودکان یا مادران وگانی که از منابع مناسب استفاده نکنند، در معرض کمبود B12 هستند.
• شرایط پزشکی، داروها یا اختلالات گوارشی خاص: بعضی بیماری‌ها یا داروها می‌توانند جذب یا متابولیسم ویتامین B را مختل کنند. همچنین در صورت جراحی دستگاه گوارش یا اختلالات روده‌ای، جذب ویتامین ممکن است کاهش پیدا کند.

عوارض کمبود ویتامین B در کودکان

وقتی کمبود ویتامین B بی‌توجه گرفته شود، هم کوتاه‌مدت و هم بلندمدت ممکن است عوارض جدی داشته باشد؛ از تاثیر بر رشد تا آسیب عصبی. مهم‌ترین عوارض عبارتند از:

• کم‌خونی (ناشی از کمبود ویتامین‌هایی مثل B12 یا B9): کمبود B12 (یا فولات) می‌تواند منجر به تولید گلبول‌های قرمز ناقص یا بزرگ (آنمی مگالوبلاستیک) شود که کارآیی‌شان در حمل اکسیژن پایین است.
• تاخیر در رشد جسمی یا تاخیر در تکامل: کمبود ویتامین B می‌تواند بر تشکیل سلول‌ها، انرژی بدن و رشد تاثیر بگذارد، که ممکن است باعث کندی رشد یا تاخیر در مراحل رشد کودک شود.
• اختلال در عملکرد عصبی و شناختی: کمبود مزمن – به خصوص B12 – ممکن است به مشکلاتی مثل ضعف اعصاب، اختلال در حافظه، تمرکز ضعیف، تاخیر ذهنی و حتی مشکلات جدی‌تر عصبی منجر شود.
• ضعف عمومی، خستگی و بی‌انرژی بودن مداوم: بدن کودکی که ویتامین B کافی ندارد، نمی‌تواند به خوبی انرژی تولید کند؛ نتیجه ممکن است بی‌حالی، کاهش فعالیت، بی‌حوصلگی، خستگی دائم باشد.
• ضعف سیستم ایمنی و احتمال بالاتر بیماری‌ها: برخی ویتامین‌های B در عملکرد سیستم ایمنی نقش دارند؛ کمبود آن‌ها می‌تواند مقاومت بدن را کاهش دهد و احتمال بیمار شدن یا عفونت بیشتر شود.
• مشکلات گوارشی و سو جذب بیشتر مواد مغذی: کمبود ویتامین B ممکن است با مشکلات گوارشی همراه باشد که این خود چرخه‌ای با کمبود تقویت‌شده می‌سازد.

درمان کمبود ویتامین گروه B در کودکان

وقتی کمبود شناسایی شود، معمولا قابل جبران است؛ هم از راه اصلاح رژیم غذایی و هم در صورت لزوم با توصیه پزشک و مکمل. رایج‌ترین درمان‌ها عبارتند از:

• اصلاح رژیم غذایی و افزودن منابع غنی از ویتامین B: شامل مصرف مواد غذایی حاوی ویتامین B مانند گوشت، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات، غلات کامل، سبزیجات سبز برگ و حبوبات بسته به نوع ویتامین مورد نظر.
• در صورت نیاز استفاده از غذاهای غنی‌شده یا غلات/لبنیات غنی‌شده: برای کودکانی با رژیم گیاهخواری یا محدود، غلات صبحانه یا شیر/غذاهای غنی‌شده می‌توانند کمک کنند.
• استفاده از مکمل یا درمان با ویتامین (زیر نظر پزشک): در صورتی که کمبود شدید باشد یا جذب کودک مشکل داشته باشد، پزشک ممکن است مکمل (کپسول، قرص، مایع) یا تزریق را توصیه کند.
• پیگیری وضعیت و سلامت گوارش در صورت سابقه بیماری یا سو جذب: اگر کودک اختلال روده‌ای دارد، باید درمان و مدیریت سو جذب انجام شود تا جذب ویتامین B بهبود پیدا کند.
• رصد منظم رشد، تکامل و علائم خستگی یا مشکلات عصبی: با اصلاح رژیم غذایی یا پس از درمان، بررسی دوره‌ای رشد، توانایی ذهنی و سلامت عمومی مهم است تا مطمئن شویم کمبود رفع شده است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

تشخیص و رسیدگی زودهنگام به کمبود ویتامین ب در کودکان اهمیت زیادی دارد. موارد زیر زمان مناسبی برای مراجعه به پزشک یا متخصص تغذیه هستند:

• اگر چند علامت همزمان از کمبود ویتامین B مشاهده شد؛ مانند خستگی مفرط، رنگ‌پریدگی یا زردی پوست، بی‌انرژی بودن، کاهش اشتها یا کاهش وزن.
• اگر کودک رژیم خاص (مثل وگان یا گیاهخواری سخت) دارد یا غذاهای متنوع نمی‌خورد.
• در صورت مشکلات گوارشی مزمن یا سابقه بیماری روده / سو جذب؛ چون حتی با رژیم مناسب ممکن است جذب به درستی انجام نشود.
• اگر تاخیر رشد جسمی یا ذهنی، عقب ماندن در مهارت‌های رشدی یا عصبی مشاهده می‌شود.
• اگر پس از اصلاح رژیم غذایی علائم بهبود پیدا نکرد. ممکن است نیاز به آزمایش خون یا مکمل باشد.
• در صورت مشاهده علائمی مانند گزگز، بی‌حسی، ضعف عضلانی، مشکلات تعادل یا حافظه یا تغییرات خلقی شدید. این موارد می‌توانند نشانه عوارض عصبی باشند و نیاز به بررسی دقیق دارند.

ویتامین B؛ کلید رشد و سلامت کودکان

کمبود ویتامین‌های گروه B در کودکان موضوعی جدی تلقی می شود که می‌تواند سلامت جسمی، رشد و تکامل ذهنی آن‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. آگاهی والدین نسبت به علائم اولیه، دلایل بروز کمبود و راه‌های پیشگیری، نقش کلیدی در جلوگیری از عوارض جدی دارد.

با یک رژیم غذایی متنوع، غنی از منابع طبیعی و در صورت نیاز استفاده از مکمل‌های تجویزی پزشک، می‌توان اطمینان حاصل کرد که کودک به میزان کافی ویتامین‌های B دریافت می‌کند و رشد سالم و انرژی لازم برای فعالیت‌های روزمره را دارد.

تشخیص به موقع و اقدامات پیشگیرانه باعث می‌شود مشکلاتی مانند کم‌خونی، ضعف عصبی و اختلالات رشد به حداقل برسند و کودک از سلامت کامل جسمی و ذهنی برخوردار باشد.

منبع: Healthline – Healthdirect – metropolisindia