اختلالات هورمونی؛ انواع اختلال هورمونی، علائم و درمان

هورمون‌ها، پیام‌رسان‌های شیمیایی بدن، نقش کلیدی را در تنظیم فرآیندهای حیاتی مانند متابولیسم، رشد، باروری، خلق‌وخو و عملکرد دستگاه ایمنی ایفا می‌کنند. هر گونه اختلال در تعادل هورمونی می‌تواند تاثیرات گسترده‌ای بر سلامت جسم و روان داشته باشد و زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار دهد. از افزایش یا کاهش ناگهانی وزن گرفته تا تغییرات شدید در خلق و خو، ضعف انرژی، بی‌نظمی قاعدگی، مشکلات تیروئیدی و حتی ناتوانی در بارداری، علائم اختلالات هورمونی می‌توانند متنوع و گاهی پیچیده باشند.  شناسایی و درمان به موقع اختلالات هورمونی اهمیت بسیاری دارد؛ چرا که بسیاری از اختلالات هورمونی با تشخیص زودهنگام قابل کنترل یا درمان هستند و از بروز عوارض جدی جلوگیری می‌کنند.

در این مقاله، قصد داریم انواع اختلالات هورمونی را بررسی کرده، علائم رایج هر یک را معرفی کنیم و راهکارهای درمانی و پیشگیرانه‌ای را ارائه دهیم که می‌تواند به ارتقای کیفیت زندگی افراد کمک کند.

اختلالات هورمونی چیست؟

اختلالات هورمونی به شرایطی گفته می‌شود که در آن تعادل طبیعی هورمون‌ها در بدن دچار اختلال می‌شود و سطح یک یا چند هورمون بیش از حد یا کمتر از حد طبیعی می‌شود. هورمون‌ها مولکول‌های شیمیایی هستند که توسط غدد درون‌ریز تولید می‌شوند و نقش اصلی آن‌ها، ارسال پیام‌های شیمیایی به بافت‌ها و اندام‌های مختلف بدن است تا فرآیندهای حیاتی مانند رشد، متابولیسم، باروری، تنظیم قند خون، عملکرد سیستم ایمنی و حتی خلق و خو کنترل شود.

زمانی که این تعادل به هر دلیلی به هم می‌ریزد، عملکرد بدن تحت تاثیر قرار می‌گیرد و مشکلات جسمی و روانی متعددی ایجاد می‌شود. اختلالات هورمونی می‌توانند ناشی از عوامل متنوعی باشند، از جمله نقص در عملکرد غدد درون‌ریز، بیماری‌های خودایمنی، تغییرات ژنتیکی، سبک زندگی ناسالم، استرس مزمن، تغذیه نامناسب یا مصرف برخی داروها. در واقع برخی اختلال‌های بدن مانند علائم پریود نامنظم و علائم کورتیزول پایین به دلیل همین مشکلات هورمونی رقم می‌خورند.

در واقع، اختلالات هورمونی یک طیف وسیع از مشکلات را شامل می‌شوند؛ از مشکلات خفیف و گذرا گرفته تا بیماری‌های مزمن و جدی که نیازمند درمان تخصصی هستند. شناخت دقیق این اختلالات، تشخیص به موقع و توجه به علائم اولیه می‌تواند تاثیر زیادی در پیشگیری از پیامدهای طولانی‌مدت بر سلامت داشته باشد و به حفظ تعادل طبیعی بدن کمک کند.

علائم اختلالات هورمونی

همان‌طور که گفته شد، این نوع اختلال‌ها زمانی رخ می‌دهند که سطح یک یا چند هورمون در بدن بسیار کمتر یا بسیار بیشتر از میزان طبیعی شود. از مهم‌ترین علائم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خستگی مداوم، کاهش انرژی یا احساس ضعف عمومی
• تغییرات ناگهانی در وزن (افزایش یا کاهش ناخواسته) بدون تغییر عمده در رژیم غذایی یا فعالیت بدنی
• ضربان قلب بسیار سریع یا بسیار کند و حساسیت غیرعادی به دما (مثلا احساس سرما یا گرمای زیاد)
• خشکی پوست، افزایش ضخامت یا نازک شدن پوست، موهای شکننده یا از دست دادن مو
• بی‌نظمی در حرکات روده – یبوست یا اسهال مکرر
• تغییرات در چرخه قاعدگی، خونریزی‌های شدید یا کم، بی‌قاعدگی یا عقب‌ماندگی در تخمک‌گذاری
• کاهش یا از دست دادن میل جنسی

در مردان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش توده عضلانی، کاهش یا از دست دادن موی بدن، اختلال در نعوظ یا کاهش عملکرد جنسی
• تغییرات در خلق‌وخو: اضطراب، افسردگی، تحریک‌پذیری یا نوسانات شدید روحی
• ظهور آکنه یا جوش‌های مکرر مخصوصا در بزرگسالان، به ویژه در زمانی که هورمون‌های جنسی تغییر می‌کنند
• افزایش تشنگی بیش از حد، تکرر ادرار یا نشانه‌های مشابه که ممکن است به اختلالات هورمونی مثل دیابت نیز مربوط باشند

انواع اختلالات هورمونی

اختلالات هورمونی زمانی رخ می‌دهند که غدد درون‌ریز یا مسیرهای هورمونی بدن نتوانند سطح مناسب هورمون‌ها را تولید، آزاد یا حذف کنند؛ این امر می‌تواند منجر به تولید بیش از حد یا کمبود هورمون شود و طیفی از شرایط بالینی را ایجاد کند. در ادامه، جدولی ارائه شده که برخی از شایع‌ترین انواع اختلالات هورمونی و نقش انواع هورمون را همراه با توضیح مختصر نشان می‌دهد.

اختلالات هورمونی در جدول

اختلالات هورمونی در زنان

اختلالات هورمونی در زنان به شرایطی اشاره دارد که در آن تعادل هورمون‌های موثر بر دستگاه تولیدمثل، غدد درون‌ریز، متابولیسم یا ترکیب هورمونی بدن دچار تغییر می‌شود. این اختلالات می‌توانند در دوره‌های مختلف زندگی زنان – از بلوغ و بارداری گرفته تا یائسگی – رخ دهند و تاثیرات جدی بر سلامت جسمانی، روانی و باروری داشته باشند. در ادامه، مهم‌ترین علائم اختلالات هورمونی در زنان را می‌توانید مشاهده کنید:

علائم اختلالات هورمونی در زنان

• بی‌نظمی یا قطع دوره‌های قاعدگی (مثلا تاخیر، کاهش دفعات، یا غیاب کامل دوره)
• خونریزی شدید یا سبک‌تر از معمول در دوران قاعدگی
• افزایش یا کاهش غیرمنتظره وزن بدون تغییر عمده در رژیم غذایی یا فعالیت بدنی
• آکنه مکرر یا شدید، افزایش موی بدن (هیرسوتیسم) یا ریزش مو
• کاهش میل جنسی یا تغییرات قابل‌توجه در عملکرد جنسی
• گرگرفتگی، تعریق شبانه، احساس داغی یا تغییر ناگهانی در دمای بدن (بخصوص در دوران منوپاز یا پیش‌منوپاز)
• خشکی پوست، تغییر در بافت پوست یا مو، کاهش تراکم استخوان‌ها در اثر سطح پایین هورمون‌ها (مثلا استروژن)
• نوسانات خلقی، اضطراب، افسردگی، مشکلات در تمرکز یا خواب همراه با احساس خستگی مداوم
• مشکلات باروری یا ناتوانی در بارداری، به ویژه زمانی که تخم‌گذاری یا چرخه قاعدگی مختل شده باشد.
• افزایش یا کاهش تمایل به خوردن، ورم یا نفخ و تغییر در الگوی ادرار یا حرکات روده که ممکن است به اختلال هورمونی مرتبط باشند.

اختلالات هورمونی در مردان

در مردان، اختلالات هورمونی عمدتا به کمبود یا نسبتا نابه‌هنجار هورمون‌های جنسی (به‌ویژه تستوسترون) یا تغییر در نسبت هورمون‌های جنسی نسبت به دیگر هورمون‌ها مربوط می‌شوند. این تغییرات می‌توانند نتیجه‌ی سن، بیماری‌های زمینه‌ای، سبک زندگی یا آسیب به غدد درون‌ریز مانند غدد جنسی، هیپوفیز یا هیپوتالاموس باشند.

اختلالات هورمونی در مردان ممکن است نه ‌تنها بر عملکرد جنسی، بلکه بر خلق‌وخو، توده عضلانی، تراکم استخوان، توزیع چربی در بدن و کیفیت زندگی تاثیرگذار باشند. دامنه این اختلالات گسترده است؛ بنابراین، شناخت علائم مخصوص مردان به تشخیص و درمان بهتر کمک می‌کند.

علائم اختلالات هورمونی در مردان

• کاهش میل جنسی (کاهش لیبیدو) و کاهش تمایل به فعالیت جنسی
• اختلال نعوظ (Erectile Dysfunction) یا دشواری در حفظ یا ایجاد نعوظ
• کاهش توده عضلانی، افزایش چربی بدن، به ‌ویژه چربی ناحیه شکم
• کاهش یا از دست دادن موهای بدن، به ‌ویژه در نواحی زیر بغل یا ناحیه شرمگاهی
• بزرگ شدن بافت سینه (ژینکوماستی) که ممکن است به ‌دلیل افزایش نسبت استروژن به تستوسترون ایجاد شود.
• خستگی مداوم، کاهش انرژی، مشکل در تمرکز یا حافظه
• کاهش تراکم استخوان یا بروز شکستگی‌های ناشی از ضعف استخوان
• تغییرات خلقی مانند افسردگی، تحریک‌پذیری، یا احساس کاهش انگیزه
• افزایش وزن بدون تغییر واضح در رژیم غذایی یا فعالیت بدنی، یا توزیع نامناسب چربی بدن

علل اختلالات هورمونی

این نوع اختلال ممکن است ناشی از عوامل فردی، ژنتیکی، سبک ‌زندگی یا بیماری‌های زمینه‌ای باشد. در ادامه، به مهم‌ترین علل بروز این اختلالات می‌پردازیم:

• اختلال عملکرد غدد درون‌ریز (غده‌های مسئول تولید هورمون): زمانی که غددی مانند غده تیروئید، غده هیپوفیز، غدد فوق کلیوی یا تخمدان‌ها و بیضه‌ها، ترشح هورمون را به درستی انجام ندهند یا به صورت بیش‌فعال عمل کنند، می‌تواند اختلال هورمونی ایجاد شود.
• تومورها یا رشدهای غیرطبیعی در غدد درون‌ریز: برای مثال، تومورهای (اغلب خوش‌خیم) هیپوفیز یا فوق کلیوی می‌توانند باعث تولید بیش از حد یا خیلی کم هورمون شوند.
• ژنتیک و عوامل ارثی: برخی اختلالات هورمونی با سابقه خانوادگی یا ژنتیکی ارتباط دارند؛ مثلا سندروم‌های ارثی که غدد را تحت تاثیر قرار می‌دهند.
• عوامل سبک زندگی و محیطی: عوامل ناشی از سبک زندگی مانند استرس مزمن، خواب ناکافی، تغذیه نامناسب، چاقی یا حتی کمبود وزن شدید می‌توانند بر تعادل هورمون‌ها تاثیر بگذارند. همچنین مواد شیمیایی محیطی که به ‌عنوان اختلالگرهای غدد درون‌ریز (Endocrine Disruptors) شناخته می‌شوند، ممکن است مسیر طبیعی هورمون‌ها را مختل کنند.
• تغییرات طبیعی دوران زندگی: مراحل مختلف زندگی مانند بلوغ، بارداری، یائسگی (در زنان) یا پیری و کاهش تدریجی تولید هورمون‌ها، می‌توانند عامل بروز اختلالات هورمونی باشند.
• بیماری‌های زمینه‌ای یا شرایط پزشکی دیگر: شرایطی مثل دیابت، بیماری تیروئید، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) و نیز آسیب، جراحی یا پرتودرمانی غدد می‌توانند عامل اختلال هورمونی شوند.
• داروها و درمان‌های پزشکی: برخی داروها (مثلا درمان‌های هورمونی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی) می‌توانند تولید یا پاسخ هورمون‌ها را مختل کنند.

عوارض اختلالات هورمونی

اختلالات هورمونی نه‌ فقط با بروز علائم اولیه همراه هستند، بلکه در صورت عدم کنترل یا درمان به‌ موقع می‌توانند منجر به عوارض طولانی‌مدت و متنوعی در دستگاه‌های مختلف بدن شوند. هورمون‌ها در عملکردهایی مانند تنظیم خواب، سلامت پوست، رشد و ریزش مو، فشار خون، تولیدمثل و متابولیسم نقش دارند؛ بنابراین، اختلال در آن‌ها می‌تواند شرایطی را ایجاد کند که فراتر از «تنظیم نادرست هورمون» بوده و سلامت کلی فرد را تحت تاثیر قرار دهد. در ادامه، با پنج عارضه مهم که اغلب با اختلالات هورمونی همراه هستند، بیشتر آشنا می‌شوید:

اختلالات هورمونی و بی‌خوابی

نوسانات و عدم تعادل در هورمون‌هایی مانند استروژن، پروژسترون، تستوسترون، کورتیزول و ملاتونین می‌توانند اختلال در ریتم خواب – بیداری را ایجاد کنند؛ به ‌ویژه در دوره‌های گذار هورمونی زنان (مانند پیش‌ یائسگی) خواب مختل می‌شود؛ پژوهش‌ها نشان داده‌اند که کاهش ناگهانی پروژسترون یا نوسان استروژن می‌تواند منجر به سختی خواب، بیداری‌های شبانه و خستگی روزانه شود.

البته اختلال خواب مزمن خود می‌تواند منجر به اختلال در تعادل هورمونی شود؛ بنابراین یک چرخه معیوب ایجاد می‌شود: هورمون‌ها خواب را خراب می‌کنند و بی‌خوابی هورمون‌ها را بیشتر مختل می‌کند.

اختلالات هورمونی و جوش صورت

افزایش سطح آندروژن‌ها (هورمون‌های مردانه) می‌تواند فعالیت غدد سباسه را افزایش داده و باعث تولید بیش از حد چربی، انسداد منافذ و ظهور آکنه شود؛ این حالت معمولا در نوجوانی، عادت ماهیانه زنان یا اختلالاتی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) دیده می‌شود. علاوه بر آن، اختلال هورمونی می‌تواند روند التهابی پوست را تشدید کند و بنابراین جوش‌ها شدیدتر شده یا دیرتر بهبود پیدا می‌کنند.

اختلالات هورمونی و ریزش مو

هورمون‌ها روی چرخه رشد مو تاثیر دارند؛ در شرایطی که تیروئید کم‌کار یا پرکار باشد، یا سطح تستوسترون، دی‌هیدروتستوسترون (DHT) یا استروژن نامتعادل باشد، ریشه‌های مو ممکن است دچار ضعف شوند و ریزش مو یا نازک‌شدن تارهای مو رخ دهد؛ به‌عنوان مثال، در اختلال PCOS علاوه بر آکنه و افزایش موی بدن، ممکن است شاهد نازک شدن موی سر باشیم.

اختلالات هورمونی و فشار خون

هورمون‌هایی مانند کورتیزول، آلدوسترون و تیروئید نقش مستقیمی در تنظیم فشار خون و تعادل مایعات دارند؛ اختلال در آن‌ها می‌تواند منجر به فشار خون بالا یا پایین شود. برخی اختلالات هورمونی مانند PCOS نیز با افزایش خطر فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی همراه هستند.

اختلالات هورمونی و ناباروری

هورمون‌های تولیدمثل (FSH، LH، استروژن، پروژسترون، تستوسترون) برای چرخه طبیعی تخمک‌گذاری، باروری و عملکرد جنسی ضروری هستند؛ اختلال در این هورمون‌ها می‌تواند منجر به تخمک‌گذاری نامنظم، کاهش کیفیت اسپرم، ناباروری یا سقط شود؛ مثلا، اختلال PCOS که یکی از شایع‌ترین اختلالات هورمونی زنان محسوب می‌شود، به ‌طور مستقیم با ناباروری مرتبط است.

آیا درمان قطعی اختلالات هورمونی وجود دارد؟

اختلالات هورمونی معمولا پیچیده و چندبعدی هستند و درمان آن‌ها به نوع اختلال، شدت آن و شرایط فرد بستگی دارد. به ‌طور کلی، نمی‌توان گفت که یک «درمان قطعی» برای همه انواع اختلالات هورمونی وجود دارد، اما روش‌های متعددی برای کنترل، تعدیل و کاهش علائم موثر هستند.

روش‌های درمانی شامل موارد زیر هستند:

• تجویز هورمون جایگزین: در اختلالاتی مانند کم‌کاری تیروئید، یائسگی یا کمبود تستوسترون، پزشک ممکن است هورمون مورد نیاز را به شکل دارو تجویز کند تا سطح آن به محدوده طبیعی نزدیک شود.
• داروهای کنترل‌کننده و تنظیم‌کننده: برخی داروها می‌توانند ترشح هورمون‌ها را کاهش یا تنظیم کنند؛ مانند داروهای کنترل‌کننده آندروژن‌ها در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یا داروهای ضد کورتیزول در سندرم کوشینگ.
• تغییر سبک زندگی و رژیم غذایی: کاهش استرس، خواب کافی، فعالیت بدنی منظم، مدیریت وزن و رژیم غذایی متعادل می‌توانند نقش موثری را در بهبود تعادل هورمونی ایفا کنند.
• درمان بیماری‌های زمینه‌ای: کنترل و درمان بیماری‌های مزمن مثل دیابت، بیماری‌های تیروئید یا مشکلات غدد فوق کلیوی به کاهش اثرات اختلالات هورمونی کمک می‌کند.
• جراحی یا مداخلات پزشکی: در موارد نادر، تومورها یا مشکلات ساختاری غدد درون‌ریز ممکن است نیازمند جراحی یا مداخلات تخصصی باشند.

در نتیجه، درمان اختلالات هورمونی غالبا یک رویکرد ترکیبی است و نیاز به ارزیابی منظم پزشکی دارد. هدف اصلی درمان، بازگرداندن تعادل هورمونی، بهبود کیفیت زندگی و کاهش عوارض بلندمدت محسوب می‌شود؛ حتی اگر درمان قطعی و دائمی برای برخی اختلالات موجود نباشد.

منبع: clevelandclinic – baptisthealth – webmd – medicalnewstoday