خشکی چشم چیست؟ علائم، علت و درمان + درمان در خانه

احساس سوزش، گزش یا وجود شن در چشم، تجربه‌ای آشنا برای میلیون‌ها نفر است که اغلب یک نام دارد: خشکی چشم. این عارضه فراتر از یک ناراحتی ساده، یک وضعیت پزشکی پیچیده است. 

خشکی چشم چیست؟

پاسخ دقیق به پرسش نیازمند شناخت «لایه اشکی» است. اشک صرفاً آب نمک نیست، بلکه یک سپر محافظ سه‌لایه پیچیده است که سطح چشم را صاف، شفاف و مرطوب نگه می‌دارد.

• لایه داخلی (مخاطی یا موکوس): این لایه چسبناک، اشک را به سطح چشم می‌چسباند.
• لایه میانی (آبی یا آبکی): ضخیم‌ترین بخش است که چشم را هیدراته کرده و اکسیژن‌رسانی می‌کند.
• لایه خارجی (روغنی یا چربی): این لایه توسط غدد میبومین در لبه پلک تولید می‌شود و از تبخیر سریع لایه آبی جلوگیری می‌کند.

خشکی چشم (Dry Eye Syndrome) زمانی رخ می‌دهد که این تعادل ظریف به هم می‌ریزد. یا اشک کافی تولید نمی‌شود، یا (که شایع‌تر است) لایه روغنی ضعیف بوده و اشک به‌سرعت تبخیر می‌شود. این عدم تعادل، هسته اصلی مشکل است.

علائم خشکی چشم

علائم خشکی از مزاحمت خفیف تا ناتوانی شدید متغیر است و معمولاً هر دو چشم را درگیر می‌کند. شکایت رایج، احساس وجود چیزی مانند سنگریزه یا خراشیدگی در چشم است که از مشخصه‌های اصلی این بیماری محسوب می‌شود.

در ادامه، رایج‌ترین علائم این عارضه به صورت لیستی (بولتی) آمده است:

• احساس سوزش، گزش یا خراشیدگی در چشم‌ها.
• قرمزی مداوم چشم.
• حساسیت به نور (فتوفوبیا).
•  تاری دید، که اغلب موقتی است و با پلک زدن بهتر می‌شود.
• احساس سنگینی پلک‌ها و خستگی چشم، که گاهی منجر به خشکی چشم و سردرد می‌شود.
• مخاط غلیظ و رشته‌ای در یا اطراف چشم.
• دشواری در استفاده از لنزهای تماسی.
• مشکل در رانندگی در شب.
• خارش چشم و خشکی به صورت همزمان.
• آبریزش بیش از حد چشم (یک علامت متناقض).

شاید عجیب‌ترین علامت، «آبریزش بیش از حد» باشد. این یک مکانیسم دفاعی است. وقتی سطح چشم خشک و تحریک می‌شود، مغز دستور تولید اشک‌های «سیل‌آسا» می‌دهد. اما این اشک‌ها واکنشی و فاقد لایه‌های حیاتی روغن و مخاط هستند. در نتیجه، به سطح چشم نچسبیده و آن را مرطوب نمی‌کنند و مستقیماً روی گونه‌ها سرازیر می‌شوند، در حالی که چشم همچنان خشک است.

علت خشکی چشم

علت خشکی چشم به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

۱. کمبود تولید اشک: غدد اشکی لایه آبی کافی تولید نمی‌کنند.

۲. تبخیر سریع اشک: این حالت شایع‌تر است. اشک کافی تولید می‌شود، اما لایه روغنی محافظ ضعیف است. این نقص (اغلب به دلیل اختلال غدد میبومین یا MGD) باعث تبخیر سریع اشک می‌شود.

بسیاری از افراد ترکیبی از هر دو مشکل را دارند. 

سبک زندگی و محیط؛ متهمان ردیف اول

سبک زندگی مدرن بزرگترین علت این عارضه است. باد، دود سیگار، و هوای خشک (ناشی از تهویه مطبوع یا بخاری) اشک‌ها را به سرعت تبخیر می‌کند.

متهم اصلی «خیره شدن به صفحه نمایش» است. هنگام کار با نمایشگر، «نرخ پلک زدن» کاهش می‌یابد. پلک زدن برای توزیع لایه روغنی روی سطح چشم حیاتی است. کاهش پلک زدن، این سیستم روغن‌کاری را متوقف کرده و منجر به تبخیر سریع و بروز این عارضه می‌شود.

«یک فرضیه رایج پذیرفته‌شده برای ارتباط بین استفاده از صفحه‌نمایش دیجیتال و بیماری خشکی چشم این است که استفاده از صفحه‌نمایش، پویایی پلک زدن را تغییر می‌دهد و منجر به خشکی چشم می‌شود.»

“A commonly accepted hypothesis for the relationship between digital screen use and dry eye disease is that digital screen use changes blinking dynamics, leading to ocular dryness.”

به نقل از U.S. National Library of Medicine 

علت خشکی چشم در جوانی

قبلاً این عارضه بیماری افراد مسن (بالای ۵۰ سال)  یا زنان یائسه تلقی می‌شد. اما امروزه، علت اصلی آن در جوانی به دلیل سه عامل اصلی رو به رشد است:

۱. استفاده طولانی‌مدت از لنزهای تماسی: لنزها پایداری لایه اشکی را مختل می‌کنند.

۲. جراحی‌های انکساری چشم: جراحی‌هایی مانند لیزیک (LASIK) با بریدن اعصاب سطحی قرنیه، سیگنال‌دهی تولید اشک را مختل می‌کنند. خشکی چشم پس از لیزیک معمولاً موقتی است، اما می‌تواند مزمن شود.

۳. سبک زندگی دیجیتال: ساعت‌های طولانی کار با صفحه‌نمایش، جوانان را در معرض خطر قرار داده است.

بیماری‌هایی که اشک‌ها را می‌خشکانند

خشکی چشم گاهی نشانه‌ای از یک بیماری سیستمی است. بیماری‌های خودایمنی، که در آن سیستم ایمنی به بافت‌های خودی حمله می‌کند، مقصران اصلی هستند.

• سندروم شوگرن (Sjögren’s Syndrome): این کلاسیک‌ترین علت خشکی چشم خودایمنی است. سیستم ایمنی مستقیماً به غدد اشکی و بزاقی حمله کرده و باعث خشکی شدید چشم و دهان می‌شود.
• آرتریت روماتوئید (RA) و لوپوس: این بیماری‌های التهابی نیز می‌توانند باعث خشکی چشم شوند.
• سایر بیماری‌ها: اختلالات تیروئید، دیابت و بلفاریت (التهاب لبه پلک) نیز از دلایل مهم هستند.
• «خشکی چشم کمبود کدام ویتامین است؟» پاسخ اصلی ویتامین A است. کمبود شدید آن منجر به خشک‌چشمی می‌شود. برخی مطالعات کمبود ویتامین D را نیز به خشکی چشم مرتبط دانسته‌اند.

داروهایی که می‌توانند باعث خشکی چشم شوند

بسیاری از داروهای رایج اثر جانبی «خشک‌کننده» دارند که بر چشم‌ها نیز تأثیر می‌گذارد. لیست این داروها عبارتند از:

• آنتی‌هیستامین‌ها (مانند لوراتادین).
• ضداحتقان‌ها (دکونژستانت‌ها) (مانند سودوافدرین).
• برخی داروهای ضدافسردگی و ضد اضطراب.
• داروهای فشار خون (به ویژه بتابلاکرها).
• درمان‌های هورمونی (مانند قرص‌های ضدبارداری).
• داروهای آکنه (مانند ایزوترتینوئین) غدد چربی، از جمله غدد میبومین پلک را خشک می‌کنند.

بوتاکس و خشکی چشم

رابطه این دو پیچیده و وابسته به محل تزریق است.

• بوتاکس به عنوان علت: تزریق در نواحی کنار چشم (پنجه کلاغی) می‌تواند عضله حلقوی دور چشم را ضعیف کند. این امر منجر به پلک زدن ناقص شده و لایه روغنی به درستی پخش نمی‌شود، که نتیجه آن خشکی چشم تبخیری است.
• بوتاکس به عنوان درمان (تناقض): تزریق مقادیر کم نزدیک مجرای تخلیه اشک، تخلیه اشک را کاهش داده و اشک را طولانی‌تر روی سطح چشم نگه می‌دارد.

آیا خشکی چشم خطرناک است؟

بله، خشکی چشم خفیف آزاردهنده است، اما نوع شدید و درمان‌نشده، می‌تواند خطرناک باشد. لایه اشکی خط مقدم دفاعی چشم است. وقتی این سپر از بین برود، قرنیه بی‌دفاع می‌ماند. خشکی چشم مزمن و درمان‌نشده می‌تواند به التهاب، ساییدگی قرنیه، زخم قرنیه و عفونت‌های جدی منجر شود. این عوارض با ایجاد اسکار، پتانسیل کاهش بینایی دائمی یا نابینایی را دارند. این عارضه یک بیماری پیشرونده التهابی است.

«خشکی چشم یک بیماری چندعاملی سطح چشم است که با از دست دادن هموستاز (تعادل) لایه اشکی مشخص می‌شود… که در آن ناپایداری لایه اشکی و… التهاب سطح چشم… نقش سببی (علت اصلی) دارند.»

“Dry eye is a multifactorial disease of the ocular surface characterized by a loss of homeostasis of the tear film… in which tear film instability and… ocular surface inflammation… play etiological roles.”

به نقل از  American Academy of Ophthalmology

خشکی چشم چه عوارضی دارد؟

خطرات نادیده گرفتن این مشکل جدی است و عوارض ناشی از آن فراتر از ناراحتی‌های معمول هستند.

آسیب به قرنیه

جدی‌ترین عارضه، «خشکی قرنیه چشم» و آسیب‌های ناشی از آن است. قرنیه برای حفظ شفافیت به رطوبت دائمی نیاز دارد.

• ساییدگی قرنیه: در نوع شدید، پلک زدن روی سطح خشک قرنیه باعث ایجاد خراش‌های دردناک می‌شود.
• زخم قرنیه: این یک اورژانس پزشکی و یک زخم باز روی قرنیه است که اغلب پس از ساییدگی دچار عفونت می‌شود. کمبود اشک (که ضد میکروبی است) راه را برای عفونت باز می‌کند. زخم قرنیه در صورت عدم درمان فوری، می‌تواند قرنیه را سوراخ کرده و با ایجاد اسکار، باعث از دست دادن بینایی شود.
• کراتیت: به معنای التهاب قرنیه، از عوارض شایع خشکی چشم مزمن است.

تأثیر بر کیفیت زندگی روزمره

عوارض خشکی چشم فراتر از فیزیکی بوده و بر کارهای روزمره تأثیر می‌گذارند.

• مشکلات بینایی: «خشکی چشم و تاری دید» خواندن، کار با کامپیوتر و رانندگی در شب را دشوار می‌سازد. این تاری دید معمولاً موقتی است و با پلک زدن برطرف می‌شود.
• تشخیص افتراقی: درک تفاوت تاری دید مهم است. اگر تاری دید شما مه‌آلود و دائمی است، می‌تواند از علائم آب مروارید (کدر شدن عدسی) باشد. همچنین، درد ناگهانی و شدید چشم با تاری دید و دیدن هاله، می‌تواند نشانه اورژانسی گلوکوم (آب سیاه) با زاویه بسته باشد.

روش‌های تشخیص خشکی چشم

تشخیص دقیق توسط چشم‌پزشک حیاتی است. پزشک باید نوع آن (کمبود اشک یا تبخیری) را مشخص کند، زیرا درمان‌ها متفاوت است.

معاینه بالینی با اسلیت لمپ

پزشک با «اسلیت لمپ» (Slit Lamp) سطح چشم، لبه پلک‌ها و کیفیت اشک را با بزرگنمایی بالا بررسی می‌کند. او با استفاده از رنگ فلورسئین به دنبال التهاب، خراشیدگی قرنیه یا انسداد غدد میبومین می‌گردد.

تست‌های تخصصی برای سنجش اشک

دو تست کلاسیک برای ارزیابی کمیت و کیفیت اشک وجود دارد:

• تست شیرمر (Schirmer’s Test): اندازه‌گیری حجم اشک
  پزشک یک نوار کاغذی مخصوص زیر پلک پایین قرار می‌دهد. شما چشمان خود را برای پنج دقیقه می‌بندید. سپس پزشک میزان رطوبت جذب‌شده روی نوار را اندازه‌گیری می‌کند. این تست «حجم» تولید اشک آبی را می‌سنجد.
• تست زمان شکست اشک (TBUT): اندازه‌گیری پایداری اشک
  این تست سرعت «تبخیر» اشک را می‌سنجد. پزشک قطره رنگ فلورسئین در چشم می‌ریزد. سپس مشاهده می‌کند چند ثانیه طول می‌کشد تا لایه اشکی «بشکند» و لکه‌های خشک ظاهر شود.54 زمان کوتاه (کمتر از ۱۰ ثانیه) نشان‌دهنده لایه روغنی ضعیف و خشکی چشم تبخیری است.

درمان خشکی چشم

گزینه‌های زیادی برای درمان وجود دارد. درمان بر اساس شدت و نوع خشکی چشم (کمبود اشک یا تبخیری) تنظیم می‌شود. رویکرد درمانی از تغییرات سبک زندگی و قطره‌های بدون نسخه تا داروهای نسخه‌ای و روش‌های کلینیکی متغیر است.

بهترین قطره برای خشکی چشم

برای اکثر افراد مبتلا به خشکی چشم خفیف تا متوسط، اشک مصنوعی خط اول درمان است. بهترین قطره برای این مشکل وجود ندارد، بلکه «بهترین قطره برای شما» مطرح است.

اشک مصنوعی (بدون نسخه)؛ نگهدارنده یا بدون نگهدارنده؟

هنگام انتخاب، به این نکته کلیدی توجه کنید:

• با نگهدارنده: در بطری‌های چند دوز. اگر کمتر از ۴ بار در روز استفاده می‌کنید، مناسبند. مصرف مکرر این قطره‌ها به دلیل مواد نگهدارنده، می‌تواند باعث تحریک و بدتر شدن مشکل شود.
• بدون نگهدارنده: در ویال‌های یکبار مصرف. فاقد مواد افزودنی تحریک‌کننده و برای استفاده مکرر (بیش از ۴ بار در روز) یا چشم‌های حساس، گزینه‌ای ایده‌آل و ایمن هستند.

قطره‌ها بر اساس نوع خشکی متفاوتند. قطره‌های «مبتنی بر چربی» برای خشکی تبخیری، و قطره‌های آبرسان برای کمبود اشک مناسب‌ترند.

ژل خشکی چشم و پمادها؛ تسکین طولانی‌مدت

برای خشکی چشم شدید (Xerophthalmia) یا محافظت شبانه، ژل و پمادها عالی هستند. این محصولات بسیار غلیظ‌ترند. مزیت آن‌ها ماندگاری طولانی و عیبشان، ایجاد تاری دید موقت است. به همین دلیل، ژل یا پمادها معمولاً درست قبل از خواب استفاده می‌شوند.

قطره‌های نسخه‌ای؛ مبارزه با التهاب

اگر اشک مصنوعی کافی نیست، خشکی چشم احتمالاً ناشی از التهاب مزمن است. قطره‌های نسخه‌ای ضدالتهاب هستند و خود بیماری را درمان می‌کنند:

• سیکلوسپورین (Cyclosporine): مانند Restasis و Cequa با سرکوب التهاب، به بدن در تولید اشک طبیعی و باکیفیت‌تر کمک می‌کند.62 اثر کامل آن ممکن است ۳ تا ۶ ماه طول بکشد.
• لیفیتگراست: ضدالتهاب است و ممکن است سریع‌تر اثر کند (ظرف چند هفته).
• «قطره خارجی»: داروی جدید Miebo Perfluorohexyloctane اولین قطره تایید شده FDA است که مستقیماً تبخیر اشک را هدف قرار داده و از آن جلوگیری می‌کند.

قطره فلوکورت برای خشکی چشم

هنگام «شعله‌ور شدن» شدید خشکی چشم، قطره فلوکورت استفاده می‌شود. فلوکورت نام تجاری «فلورومتولون»، یک کورتیکواستروئید (استروئید) چشمی است.

پزشکان از استروئیدها مانند فلوکورت به عنوان «درمان پُلی» استفاده می‌کنند. این قطره‌ها التهاب را بسیار سریع (ظرف چند روز) سرکوب می‌کنند و برای یک دوره کوتاه (۲ تا ۴ هفته) استفاده می‌شوند.

هشدار: استفاده طولانی‌مدت از استروئیدهای چشمی مانند فلوکورت خطرناک است و می‌تواند باعث افزایش فشار چشم (گلوکوم) و آب مروارید شود. قطره فلوکورت باید فقط برای دوره کوتاه و تحت نظارت دقیق چشم‌پزشک مصرف شود.

جدیدترین درمان خشکی چشم (روش‌های کلینیکی)

اگر قطره‌ها کافی نباشند، جدیدترین درمان شامل روش‌های کم‌تهاجمی کلینیکی است. این روش‌ها (که گاهی به اشتباه «جراحی خشکی چشم» دسته‌بندی می‌شوند) هدفمند عمل می‌کنند:

• پلاگ‌های اشکی: راه‌حلی مکانیکی برای کمبود اشک. پزشک یک مسدودکننده کوچک را در مجرای تخلیه اشک قرار می‌دهد. این کار مانند درپوش سینک، اشک‌ها را طولانی‌تر روی سطح چشم نگه می‌دارد.
• نور پالسی شدید (IPL) و پالساسیون حرارتی: این روش‌ها برای نوع تبخیری (MGD) هستند. IPL التهاب غدد میبومین را کاهش می‌دهد. دستگاه‌هایی مانند LipiFlow با گرما و ماساژ، غدد مسدود شده را تخلیه می‌کنند.

درمان خشکی چشم در خانه

مجموعه‌ای از روش‌های درمان خشکی چشم در خانه به مدیریت علائم  کمک می‌کنند. در ادامه صحت‌سنجی علمی آن‌ها بررسی می‌شود.

کمپرس آب گرم؛ یک راه حل ساده و مؤثر

این مؤثرترین درمان در خانه برای نوع تبخیری (MGD) است. چربی سفت شده در غدد میبومین با گرمای ملایم و مرطوب کمپرس ذوب می‌شود. این به تخلیه غدد و بازگشت لایه روغنی کمک می‌کند. حوله گرم را ۵ تا ۱۰ دقیقه روی چشمان بسته بگذارید.

درمان خشکی چشم با گلاب (واقعیت یا باور؟)

درمان با گلاب نیازمند احتیاط است. گلاب خواص ضدالتهابی دارد اما مشکل اصلی «استریل بودن» است. گلاب خوراکی یا سنتی استریل نیست. ریختن مایع غیراستریل در چشمِ آسیب‌پذیر، می‌تواند باعث عفونت شدید و زخم قرنیه شود. استفاده از کمپرس گلاب روی پلک بسته ایمن است اما احتمالاً تأثیری برابر با کمپرس آب گرم ندارد.

برای خشکی چشم چه بخوریم؟

تغدیه برای رفع این عارضه بر سه محور استوار است:

۱. آب بنوشید: هیدراتاسیون عمومی بدن برای تولید اشک ضروری است.

۲. غذاهای غنی از ویتامین A: ویتامین A برای سلامت چشم حیاتی است. منابع عالی شامل هویج، سیب‌زمینی شیرین و اسفناج می‌شوند.

۳. اسیدهای چرب امگا ۳:

• رژیم غذایی: رژیم غذایی غنی از امگا ۳ (مانند ماهی سالمون، گردو و بذر کتان) با کاهش خطر خشکی چشم مرتبط است و به عملکرد غدد میبومین کمک می‌کند.
• مکمل‌ها: مکمل‌های امگا ۳ (قرص روغن ماهی) در درمان نوع متوسط تا شدید تاثیر خاصی ندارند.
• نتیجه‌گیری: بر «خوردن خود ماهی» (دو بار در هفته) تمرکز کنید، نه لزوماً مکمل‌ها.

قانون ۲۰-۲۰-۲۰ (بهترین درمان خانگی تاری دید)

اگر به دنبال درمان خانگی تاری دید ناشی از خشکی چشم دیجیتال هستید، بهترین راه‌حل «قانون ۲۰-۲۰-۲۰» است. هر ۲۰ دقیقه، به مدت ۲۰ ثانیه به چیزی در ۲۰ فوتی (۶ متری) نگاه کنید. این قانون به شما یادآوری می‌کند که «پلک بزنید». پلک زدن آگاهانه، لایه اشکی ناپایدار را بازسازی می‌کند.

جلوگیری از خشکی چشم

جلوگیری از این مشکل به مدیریت محیط و عادات روزانه بستگی دارد. بسیاری از درمان‌های خانگی، بهترین روش‌های پیشگیری نیز هستند:

• افزایش رطوبت: از دستگاه بخور در خانه و محل کار (به خصوص در زمستان) برای افزایش رطوبت هوا استفاده کنید.
• اجتناب از باد مستقیم: جلوی باد مستقیم کولر، پنکه یا بخاری ننشینید.
• تنظیم مانیتور: مانیتور را طوری تنظیم کنید که مرکز آن کمی پایین‌تر از سطح چشم باشد. این کار باز بودن پلک‌ها را کاهش داده و تبخیر اشک را کم می‌کند.
• استفاده از قانون ۲۰-۲۰-۲۰: این قانون بهترین راه پیشگیری از خشکی چشم دیجیتال است.
• عینک آفتابی: در فضای باز (به خصوص روزهای بادی) از عینک آفتابی برای محافظت چشم در برابر باد استفاده کنید.
• بهداشت پلک: برای جلوگیری از خشکی چشم ناشی از MGD، لبه پلک‌ها را به آرامی با آب گرم و پاک‌کننده ملایم (مانند شامپو بچه رقیق شده) بشویید تا دهانه غدد چربی تمیز بماند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگرچه خشکی چشم خفیف در خانه قابل مدیریت است، اما در صورت مشاهده علائم زیر به چشم‌پزشک مراجعه کنید:

• اگر علائم شما علیرغم استفاده از روش‌های خانگی و قطره‌های بدون نسخه، ادامه دارد یا بدتر می‌شود.
• اگر به طور مداوم (بیش از ۴ بار در روز) به اشک مصنوعی نیاز دارید. این نشان‌دهنده التهاب زمینه‌ای و نیاز به درمان‌های قوی‌تر و نسخه‌ای  است.
• اگر قرمزی و درد شدید چشمی را تجربه می‌کنید.
• اگر این مشکل با کاهش بینایی یا تاری دید مداوم همراه است (که با پلک زدن رفع نمی‌شود).
• اگر احساس می‌کنید چیزی در چشم شما گیر کرده یا سطح چشمتان خراشیده شده است.

منابع؛ Mayo Clinic – American Academy of Ophthalmology – Cleveland Clinic – NIH – IrisVision