دیابت نوع دو یکی از شایعترین بیماریهای مزمن در جهان به شمار میرود که زندگی میلیونها نفر را تحت تاثیر قرار میدهد. برخلاف تصور بسیاری، دیابت تنها به مشکل قند خون محدود نمیشود؛ این بیماری میتواند تاثیرات گستردهای بر قلب، کلیهها، چشمها و حتی سلامت روان داشته باشد. دیابت نوع دو زمانی شکل میگیرد که بدن یا به اندازه کافی انسولین تولید نمیکند یا سلولها در پاسخ به انسولین مقاومت پیدا میکنند و نتیجه این اختلال، بالا رفتن غیرطبیعی قند خون است.
درک علل، نشانهها و روشهای درمان دیابت دو نه تنها به پیشگیری از عوارض جدی کمک میکند، بلکه کیفیت زندگی افراد مبتلا را نیز به شکل قابل توجهی بهبود میبخشد. در این مقاله، به بررسی دقیق دلایل بروز دیابت دو، علائم هشداردهنده و راهکارهای درمانی نوین و سنتی میپردازیم.
دیابت نوع دو چیست؟
دیابت نوع دو (Type 2 Diabetes) یکی از انواع دیابت محسوب میشود که یک اختلال پایدار دانسته میشود که در آن سطح قند خون به صورت مزمن افزایش پیدا میکند؛ علت اصلی آن، عدم توانایی بدن در استفاده صحیح از هورمون انسولین یا تولید ناکافی آن است؛ به بیان سادهتر، در فرد سالم، انسولین که توسط سلولهای بتا در پانکراس تولید میشود، وظیفه دارد قند (گلوکز) موجود در خون را وارد سلولها کند تا به عنوان انرژی مصرف شود؛ وقتی سلولها به انسولین مقاوم میشوند یا تولید انسولین کاهش مییابد، گلوکز در خون تجمع پیدا میکند.
این نوع دیابت بیشتر در بزرگسالان رخ میدهد، اما به دلیل افزایش وزن و کمتحرکی، حتی افراد جوانتر را نیز تحت تاثیر قرار داده است. همچنین، این بیماری به تدریج آغاز میشود و لزوما علائم آن خیلی سریع بروز نمیکند. از همین رو، در حالت عدم درمان یا کنترل نامناسب، دیابت نوع ۲ میتواند به عوارض گستردهای مانند آسیب به قلب، کلیه، چشمها، اعصاب و عروق منجر شود. همچنین خانمهای حامله نیز میتوانند به این نوع دیابت دچار شوند و عوارض دیابت بارداری را در طول دوران حاملگی تجربه کنند.
دیابت نوع یک خطرناک است یا نوع دو؟
دیابت نوع یک و نوع دو هر دو میتوانند زندگی فرد را تهدید کنند، اما ماهیت و شکل بروز خطر در هر کدام متفاوت است. در دیابت نوع یک، سیستم ایمنی بدن به سلولهای تولیدکننده انسولین در پانکراس حمله میکند و باعث میشود انسولین تقریبا به طور کامل از دست برود؛ در نتیجه فرد بلافاصله به درمان با انسولین نیاز دارد و اگر این درمان به تاخیر بیفتد، خطر بروز علائم دیابت نوع یک مانند کتواسیدوز دیابتی وجود دارد.
از سوی دیگر، دیابت دو معمولا با مقاومت سلولها نسبت به انسولین یا کاهش تدریجی تولید آن همراه است و اغلب علائم اولیه آن دیر ظاهر میشوند. این ویژگی باعث میشود که آسیب به ارگانها و بافتها به تدریج و به طور دیابت خاموش ایجاد شود؛ بنابراین، از جنبه جمعیتی، عوارض بلندمدت دیابت دو مانند بیماری قلبی، مشکلات کلیوی و آسیبهای چشمی بیشتر گزارش شده است. با این حال، خطر فوری و نیاز به مداخلات اورژانسی در نوع یک بیشتر است، در حالی که دیابت نوع دو به دلیل شیوع بالاتر و شروع تدریجی میتواند بار بزرگی بر سلامت عمومی داشته باشد.
واقعا نمیتوان به سادگی گفت کدام نوع «خطرناکتر» است؛ چرا که میزان تهدید به شدت وابسته به سن، وضعیت سلامت عمومی، تشخیص به موقع و نحوه کنترل بیماری است، اما آنچه اهمیت دارد، تشخیص زودهنگام و مدیریت مستمر هر دو نوع دیابت است تا از عوارض جدی پیشگیری شود.
علائم و نشانههای دیابت نوع ۲
در مراحل ابتدایی، دیابت نوع ۲ ممکن است بدون هشدارهای واضح ظاهر شود اما همانطور که سطح قند خون بالا میماند، بدن علائمی را نشان میدهد که نباید نادیده گرفته شوند. در ادامه فهرستی از علائم شناختهشده و تقریبا شایع این بیماری ارائه میشود:
- تشنگی مداوم و غیرطبیعی (پلیدیپسی): زمانی که بدن برای رقیق کردن قند زیاد در خون مجبور به بیرون راندن مایعات بیشتر میشود.
- دفعات ادرار زیاد به ویژه در شب: افزایش دفعات ادرار (پلیاوری) یکی از اولین نشانههاست که اغلب به دلیل تلاش کلیهها برای دفع گلوکز اضافی رخ میدهد.
- خستگی مزمن و کاهش انرژی: زمانی که سلولها به دلیل مقاومت در برابر انسولین یا تولید ناکافی آن نتوانند گلوکز را برای تامین انرژی استفاده کنند، فرد احساس ضعف و بیحالی میکند.
- کاهش وزن بیدلیل: حتی با وجود اینکه فرد ممکن است اشتهای بیشتری داشته باشد، به خاطر کارکرد ناقص انسولین، بدن برای به دستآوردن انرژی از چربیها و عضلات استفاده میکند.
- تاری دید یا اختلال بینایی: قند خون بالا میتواند باعث تغییر در عدسی چشم و مایعات بینابینی شود و دید را موقتا مختل کند.
- احساس سوزنسوزن شدن یا بیحسی در دستها و پاها: به دلیل آسیب به عروق و اعصاب محیطی که به مرور زمان در اثر قند بالا ایجاد میشود.
- بهبود کند زخمها و بروز عفونتهای مکرر: بالا بودن مداوم قند خون، عملکرد سیستم ایمنی را مختل کرده و زمان التیام بافتها را افزایش میدهد.
- خارش قسمتهای تناسلی یا ادراری، به ویژه در زنان: به دلیل افزایش خطر عفونتهای قارچی (مثل قارچهای واژینال) و عفونت دستگاه ادراری.
- پوست خشک یا تیرهشده در برخی نواحی: گاهی تغییر رنگ یا ضخامت پوست (مثلا در زیر بغل یا گردن) میتواند نشانه مقاومت به انسولین و دیابت باشد.
از کجا بفهمیم دیابت نوع دو داریم؟ راههای تشخیص
تشخیص این نوع دیابت معمولا با آزمایش خون انجام میشود چون علائم بیماری ممکن است ظریف و تدریجی ظاهر شوند و فرد در مراحل اولیه احساس خاصی نکند. پزشک یا متخصص ممکن است از چند آزمایش مختلف استفاده کند تا سطح قند خون شما را در طول زمان ارزیابی کند و وضعیت متابولیسم گلوکز را بسنجند:
- آزمایش A1C (هموگلوبین گلیکوزیله): معمولا رایجترین روش تشخیصی به شمار میرود که نشاندهنده میانگین سطح قند خون طی دو تا سه ماه گذشته است. اگر مقدار آن برابر یا بیشتر از حد مشخص (مثل ۶.۵ درصد) باشد، میتواند نشانه دیابت باشد.
- آزمایش قند خون ناشتا (Fasting Plasma Glucose): در این روش خون پس از یک دوره ناشتایی اندازهگیری میشود تا سطح پایه گلوکز را مشخص کنند.
- آزمایش قند خون تصادفی (Random Plasma Glucose): بدون نیاز به ناشتا بودن، در هر زمان خون گرفته میشود؛ اگر سطح گلوکز بسیار بالا باشد، ممکن است نشاندهنده دیابت باشد. این تست، ارزش بسیار پایینی نسبت به تست قند خون ناشتا دارد.
- آزمایش تحمل گلوکز (Oral Glucose Tolerance Test): مخصوصا در بعضی موارد (مثلا در کودکان) انجام میشود؛ بعد از ناشتایی، فرد یک نوشیدنی حاوی گلوکز دارد و قند خونش در فواصل زمانی بررسی میشود.
- آزمایش آنتیبادیها: گاهی برای تشخیص تفکیکی بین دیابت نوع ۲ و سایر انواع از آزمایشهای آنتیبادی استفاده میشود.
علل دیابت نوع دو
علل دیابت نوع ۲ ترکیبی هستند و بیش از یک عامل در بروز آن نقش دارند. در ریشه این بیماری، مقاومت به انسولین نقش کلیدی دارد؛ زمانی که سلولهای بدن (مثل عضلات، کبد و چربی) به درستی به انسولین پاسخ نمیدهند، پانکراس مجبور میشود انسولین بیشتری را تولید کند تا قند خون را کنترل کند، اما با گذشت زمان ممکن است نتواند نیاز افزایشیافته را برآورده کند.
عوامل موثر در بروز مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲، عبارتند از:
- چاقی و چربی شکمی: تجمع بیش از حد چربی، به ویژه چربی احشایی (درونعضوی)، میتواند با افزایش مقاومت به انسولین همراه باشد.
- ژنتیک: سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲ بسیار مهم است؛ ژنهای خاصی شناسایی شدهاند که ریسک ابتلا را افزایش میدهند.
- بیتحرکی: فعالیت بدنی کم باعث میشود حساسیت سلولها به انسولین کاهش یابد.
- رژیم غذایی نامناسب: مصرف مکرر غذاهای فرآوریشده، غلات تصفیهشده، چربیهای اشباع و مواد پر کربوهیدرات میتواند به افزایش اختلال مقاومت انسولینی کمک کند.
- برخی داروها و شرایط هورمونی: مثل مصرف طولانی مدت کورتیکواستروئید یا اختلالاتی مثل سندرم کوشینگ میتواند ریسک را بالا ببرد.
- استرس مزمن و خواب ناکافی: وضعیتهای مزمن استرس و اختلالات خواب میتواند متابولیسم انسولین را مختل کند.
همچنین شرایط زمینهای مانند سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) یا فشار خون بالا و چربی خون نامطلوب هم ارتباط با دیابت نوع ۲ دارند.
درمان دیابت نوع دو
درمان دیابت تایپ دو، فرآیندی چندوجهی محسوب میشود که ترکیبی از تغییر سبک زندگی و فعالیتهای هوازی و در بسیاری از موارد استفاده از دارو را شامل میشود:
- تغییرات سبک زندگی: یکی از پایهایترین بخشها – شامل یک رژیم غذایی سالم با تمرکز بر میوهها، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات و همچنین فعالیت بدنی منظم (حداقل حدود ۲ و نیم ساعت ورزش متوسط در هفته).
- داروها: اولین دارویی که اغلب تجویز میشود، متفورمین است که به بهبود حساسیت انسولینی کمک میکند. در صورتی که متفورمین کافی نباشد یا بیمار بیماری دیگر داشته باشد، ممکن است داروهای دیگری اضافه شود یا نوع دارو تغییر کند.
- رصد منظم و چکاپ: باید به صورت منظم آزمایش A1C انجام شود (مثلا هر سه الی شش ماه یک بار، برای بررسی میانگین قند خون)؛ همچنین کنترل وزن، فشار خون، کلسترول و سلامت کلیهها در مراجعات منظم مهم است. همچنین، چک سالانه چشم (برای پیشگیری از رتینوپاتی) و معاینه پا نیز توصیه میشود چون دیابت میتواند عوارض عروقی و عصبی را ایجاد کند.
در مواردی که قند خون به شدت بالا محسوب میشود یا داروهای خوراکی کافی نیستند، امکان تجویز انسولین وجود دارد. با این حال، تجویز انسولین تنها با مشورت پزشک متخصص مجاز است.
دیابت نوع دو در جوانان
در سالهای اخیر شیوع دیابت نوع ۲ در میان افراد جوانتر افزایش یافته که یکی از دلایل آن سبک زندگی کمتحرک و افزایش چاقی در جوانان خلاصه میشود.
جوانان مبتلا معمولا با مقاومت انسولینی مشابه بزرگسالان مواجه هستند و روند بیماری در آنها ممکن است سریعتر پیشرفت کند. همچنین، تشخیص در این گروه سنی ممکن است دیرتر انجام شود؛ به این دلیل که بیماری در سن جوانی کمتر انتظار میرود.
در مدیریت دیابت تایپ دو در جوانان نیز ترکیب تغییر سبک زندگی (ورزش، رژیم غذایی سالم) و دارو (در صورت لزوم) بسیار مهم است، همراه با رصد منظم قند خون و حمایت روانی، چون تشخیص در سن پایین میتواند بار عاطفی خاصی داشته باشد.
دیابت نوع دو در کودکان
بروز دیابت نوع ۲ در کودکان در گذشته نادر بود، اما با افزایش چاقی دوران کودکی، در حال حاضر میزان شیوع بیشتر شده است. در کودکان، تشخیص ممکن است بدون علائم واضح اتفاق بیفتد و گاهی در بررسیهای روتین بالینی تشخیص داده شود.
عوامل خطری مانند وزن بالا (چاقی احشایی)، بیتحرکی، سابقه خانوادگی دیابت و ترکیب ژنتیکی در بروز این بیماری در کودکان نقش دارند. درمان در کودکان نیز مانند سایر گروههای سنی شامل رژیم غذایی سالم، افزایش فعالیت بدنی و در برخی موارد داروهایی مانند متفورمین، یا حتی انسولین است. به علاوه، تیم مراقبت (پزشک دیابت و متخصص تغذیه) باید به صورت مداوم کودک را همراهی کند تا قند خون در محدوده هدف بماند و از بروز عوارض بلندمدت جلوگیری شود.
دیابت نوع دو و بارداری
داشتن دیابت نوع ۲ در دوران بارداری چالشهایی را به همراه دارد. مادران مبتلا به این نوع دیابت ممکن است با خطرات بیشتر برای خود و جنین روبهرو شوند، مانند بزرگ شدن بیش از حد جنین، نیاز به سزارین یا القای زایمان و افزایش احتمال مشکلات چشمی یا کلیوی.
برای کاهش این خطرات، زنان قبل از بارداری باید قند خونشان را تا حد ممکن کنترل کنند. برخی منابع معتبر توصیه میکنند که زنان دیابتی که قصد بارداری دارند، پیش از بارداری با تیم دیابت مشورت کنند و شاید داروهایی مانند متفورمین به داروهای ایمنتر در دوران بارداری تغییر داده شود. همچنین مصرف اسید فولیک بالا (مثلا ۵ میلیگرم در روز) قبل و در سهماهه اول بارداری معمولا پیشنهاد میشود تا خطر نقائص هنگام تولد کاهش پیدا کند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
حتی اگر علائم واضح دیابت نوع ۲ را تجربه نکنید، باید در شرایط زیر به پزشک یا متخصص دیابت مراجعه کنید:
- اگر در آزمایشهای روتین (مثل چک سلامت عمومی) سطح قند خون بالا تشخیص داده شود یا مقادیر A1C غیرطبیعی باشد.
- اگر در معرض عوامل خطر باشید، مثل چاقی، سابقه خانوادگی دیابت، فشار خون بالا یا سطح بالای چربی خون.
- اگر علائمی مثل تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی غیرطبیعی، کاهش وزن بیدلیل، تاری دید یا بهبود کند زخم را داشته باشید.
- اگر باردار هستید یا قصد حاملگی دارید و دیابت دارید؛ نظارت دقیقتر و تغییرات درمانی ممکن است لازم شود.
- اگر قبلا تشخیص دیابت داده شده و درمان دارید، اما سطح قند خون شما تغییر کرده یا عوارض جدیدی ظاهر شدهاند؛ در این صورت پزشک باید مراقبتها، داروها یا استراتژی درمانی را بازبینی کند.
راههای پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع دو
پیشگیری از دیابت نوع دو یکی از مهمترین بخشهایی است که میتواند به کاهش بار بیماری کمک کند، به ویژه در افرادی که در معرض خطر بالا هستند یا دیابت خاموش یا پنهان دارند. بر اساس شواهد علمی، چند گام موثر عبارتند از:
- کاهش وزن اضافی: حتی کاهش کوچک در وزن (مثلا ۵ تا ۷ درصد از وزن بدن) میتواند ریسک تبدیل پیشدیابت به دیابت را کاهش دهد.
- فعالیت بدنی منظم: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته (مثلا پیادهروی سریع) همراه با تمرینهای قدرتی، میتواند حساسیت به انسولین را بهبود ببخشد.
- رژیم غذایی سالم: تمرکز بر میوهها، سبزیجات، غلات کامل، پروتئینهای کمچرب و چربیهای سالم (مثل مغزها و روغن زیتون) و از طرفی دیگر، کاهش مصرف غذاهای فرآوریشده و نوشیدنیهای شیرین.
- ترک یا کاهش مصرف دخانیات و محدود کردن مصرف الکل: بعضی شواهد نشان میدهند که سیگار و الکل میتواند ریسک دیابت را افزایش دهد.
- کنترل استرس و خواب کافی: مدیریت استرس و بهبود کیفیت خواب میتواند به کاهش مقاومت انسولینی کمک کند.
- غربالگری منظم: در افرادی با ریسک بالا (مثلا کسانی که از نظر خانوادگی مستعد هستند یا شرایط زمینهای دارند)، انجام تستهای A1C یا قند ناشتا به طور منظم توصیه میشود تا در صورت رشد روند بیماری، سریعتر مداخله شود.
بیماری دیابت را جدی بگیرید!
دیابت نوع ۲ بیماریای نیست که بتوان آن را نادیده گرفت، اما کنترل و مدیریت آن به هیچ وجه غیرممکن نیست. با تشخیص به موقع، تغییرات سبک زندگی، رصد منظم قند خون و درمان مناسب، میتوان مسیر این بیماری را به نفع خود تغییر داد. نکته مهم این است که دیابت نوع ۲ تنها محدود به بزرگسالان نیست؛ جوانان، کودکان و حتی زنان باردار هم میتوانند در معرض آن قرار بگیرند. بنابراین پیشگیری و غربالگری منظم اهمیت ویژهای دارد.
استفاده از یک رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم و کنترل وزن نه تنها میتواند از ابتلا جلوگیری کند بلکه کیفیت زندگی را بهبود میبخشد و خطر عوارض بلندمدت را کاهش میدهد. در نهایت، هر اقدامی که امروز انجام میدهید، فردای سالمتری را برای شما میسازد و نشان میدهد که دیابت نوع ۲ یک مسیر قابل کنترل است، نه یک مسیر اجتنابناپذیر.
منبع: clevelandclinic – nhs – mayoclinic
