چه کسانی نباید بابونه بخورند؟ آگاهی از ۱۱ مورد منع مصرف بابونه

بابونه با نام علمی (Chamomile) برای انواع مختلفی از گیاهان هم‌خانواده با مینای چمنی (از تیره کاسنیان) به کار می‌رود. در طب سنتی از دو گونه از این گیاهان، شامل بابونه آلمانی و بابونه رومی برای ساخت خیسانده و دمنوش استفاده فراوان می‌شود. بابونه در مناطق مختلفی از ایران کشت می‌شود و به‌طور گسترده در اروپا و غرب آسیا، شمال آفریقا، استرالیا و آمریکا یافت می‌شود.

اگرچه بابونه گیاهی طبیعی و پرکاربرد است، اما «طبیعی بودن» آن به‌معنای بی‌خطر بودن‌اش برای تمامی افراد نیست. دلیل اصلی این موضوع به ترکیبات فعال زیستی موجود در بابونه بازمی‌گردد. این گیاه حاوی ترکیباتی مانند فلاونوئیدها (از جمله آپی‌ژنین)، سزکوئی‌ترپن‌ها و ترکیباتی با اثرات شبه‌کومارینی است که می‌توانند بر سیستم عصبی، انعقاد خون، مسیرهای هورمونی و واکنش‌های ایمنی بدن اثر بگذارند.

برای مثال، آپی‌ژنین موجود در بابونه دارای اثرات آرام‌بخش است و می‌تواند بر گیرنده‌های عصبی مغز اثر بگذارد و در کنار برخی داروها باعث تشدید خواب‌آلودگی می‌شود. به همین علت، در برخی گروه‌های خاص، مصرف بابونه می‌تواند به بروز عوارض ناخواسته یا حتی خطرناک منجر شود. در ادامه، به‌طور دقیق بررسی می‌کنیم بابونه برای چه کسانی ضرر دارد و چرا خواص بابونه برای برخی افراد نه تنها مفید نیست بلکه می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

چه کسانی نباید بابونه بخورند؟

«چه کسانی نباید بابونه بخورند؟» این پرسشی است که بسیاری از علاقه‌مندان به داروهای گیاهی و به‌خصوص دمنوش‌ها و چای‌های طبیعی می‌پرسند، چون بابونه از گذشته تا امروز در طب سنتی و طب مدرن به‌عنوان گیاهی آرام‌بخش، ضدالتهاب و مناسب گوارش‌ شناخته شده است. بسیاری از ما بابونه را به‌عنوان یک نوشیدنی بی‌خطر می‌پنداریم که می‌تواند در بهبود خواب، تسکین استرس و کمک به هضم مفید باشد، اما واقعیت این است که بابونه با تمام خواص و فوایدش، برای همه مناسب نیست و در مواردی می‌تواند اثرات نامطلوب یا حتی خطرناک داشته باشد.

در طب سنتی ایران و دیگر مکاتب گیاه‌درمانی شناخته‌شده، بابونه با خواص فراوان برای تقویت سیستم گوارش، رفع بی‌خوابی، رفع دل‌درد ناشی از سوء‌هاضمه و کاهش التهابات سطحی تجویز می‌شود و گاهی به خواص بابونه برای هورمون نیز به‌عنوان یکی از فواید بالقوه آن اشاره می‌شود، اما نکته کلیدی این است که این تجویزها برای افراد سالم و در شرایط مناسب و با در نظر گرفتن موارد بسیار مطرح می‌شود. در برخی گروه‌های خاص، این گیاه می‌تواند منع مصرف صریح داشته باشد یا نیاز به احتیاط جدی داشته باشد.

۱. افرادی که نسبت به گیاهان خانواده«Asteraceae» حساسیت دارند

یکی از مهم‌ترین مواردی که باید در پاسخ به سؤال «بابونه برای چه کسانی ضرر دارد» دانست، حساسیت به گیاهان خانواده «Asteraceae» است. این خانواده شامل بسیاری از گیاهان گلدار محبوب از جمله بابونه، گل داوودی، آفتابگردان و دیگر گیاهان مشابه است. برخی افراد نسبت به این گروه حساسیت دارند که می‌تواند در مواجهه با بابونه به‌شکل خوراکی یا حتی تماس پوستی منجر به واکنش‌های آلرژیک جدی شود.

حساسیت به بابونه می‌تواند علائمی مانند خارش پوست، تورم لب‌ها و صورت، گرفتگی بینی، عطسه و در موارد شدید تنگی نفس و واکنش آنافیلاکسی (واکنش شدید آلرژیک) ایجاد کند. حتی در مواردی که فرد فقط در تماس پوستی با گل بابونه قرار بگیرد، ممکن است درماتیت تماسی یا التهاب پوستی ایجاد شود. بنابراین اگر سابقهٔ حساسیت به گیاهان گلدار داری، مصرف دمنوش بابونه یا چای بابونه برایت توصیه نمی‌شود.

۲. زنان باردار

یکی از پرچالش‌ترین گروه‌ها در بحث ایمنی و ممنوعیت مصرف گیاهان دارویی، زنان باردار هستند. در مورد بابونه، بسیاری از پژوهش‌های علمی و منابع طب سنتی توافق دارند که این گروه باید در مصرف بابونه احتیاط شدید یا پرهیز کامل داشته باشند.

ترکیبات فعال بابونه می‌تواند اثراتی بر کوتیکال عضلات رحم داشته باشد و در برخی منابع سنتی از آن به‌عنوان گیاهی که ممکن است باعث تحریک انقباضات رحمی یا تغییر در هورمون‌های دوران بارداری شود یاد شده است. ازآنجاکه بارداری دوره‌ای بسیار حساس است و هر نوع تحریک غیرقابل‌پیش‌بینی می‌تواند به بروز خطراتی مانند سقط جنین یا زایمان زودرس منجر شود، توصیه اکثر متخصصان این است که زنان باردار از مصرف هرگونه دمنوش یا فرآورده خوراکی بابونه خودداری کنند مگر آن که تحت نظر و توصیه پزشک متخصص، منعی برای مصرف آن وجود نداشته باشد.

طب سنتی نیز در تجویزهای معاصر بابونه برای زنان باردار با احتیاط رفتار می‌کند و معمولا مصرف آن را در دوران بارداری به‌عنوان یک درمان بی‌خطر رد می‌کند.

۳. زنان شیرده

در مورد دوران شیردهی هم وضعیت مشابه، البته با تفاوت‌های ظریف وجود دارد. در این دوره، اطلاعات علمی درباره عبور ترکیبات فعال بابونه از شیر مادر به نوزاد هنوز کامل نیست و تحقیقات انجام شده‌، محدود هستند. اما از آنجایی که سیستم گوارش و ایمنی نوزادان، در سال‌های ابتدایی هنوز به خوبی تکامل نیافته است، مصرف بابونه ممکن است باعث واکنش‌های نامطلوب در نوزاد گردد. ز جمله این مشکلات می‌توان به اضطراب گوارشی، حساسیت یا تغییر در الگوی خواب اشاره کرد.

همچنین از دیدگاه طب سنتی، دوران شیردهی دوره‌ای حساس است و مصرف هر گیاه دارویی باید با آگاهی کامل از اثراتش باشد. بسیاری از متخصصان طب سنتی ترجیح می‌دهند در این دوره از بابونه استفاده نشود یا فقط تحت نظر پزشک و با مقدار بسیار محدود مصرف گردد.

۴. افرادی که داروهای رقیق‌کننده خون مصرف می‌کنند

یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها به: «چه کسانی نباید بابونه بخورند؟» یا «بابونه برای چه کسانی خوب نیست» مربوط به کسانی است که از داروهای رقیق‌کننده خون مانند وارفارین، آسپیرین در دوزهای درمانی، یا سایر آنتی‌پلاکت‌ها استفاده می‌کنند. ترکیباتی که در بابونه یافت می‌شود می‌تواند اثرات این داروها را تشدید یا تداخل کند و باعث افزایش خطر خونریزی شود.

برای این افراد، حتی مصرف مقدارهای معمولی دمنوش بابونه ممکن است باعث کبودی‌های غیرمعمول، خونریزی لثه یا خونریزی‌های داخلی شود که بدون علامت اولیه نگران‌کننده‌اند. بنابراین پزشکان توصیه می‌کنند که این گروه قبل از مصرف بابونه یا کاملا از آن پرهیز کنند یا حتما پیش از مصرف با پزشک متخصص‌شان مشورت کنند.

۵. افرادی که مشکلات آسم یا حساسیت‌های تنفسی دارند

پنجمین گروه از افرادی که در دسته‌بندی «چه کسانی نباید بابونه بخورند؟» قرار می‌گیرند، مبتلایان به آسم یا حساسیت‌های تنفسی هستند؛ زیرا مصرف بابونه می‌تواند برای آنها واکنش‌های تنفسی نامطلوب ایجاد کند. حتی در افرادی که حساسیت پوستی یا حساسیت به گیاهان مشابه را تجربه می‌کنند، مصرف بابونه ممکن است باعث تنگی نفس، سرفه شدید، تشدید علائم آسم یا واکنش‌های شبه‌آلرژیک تنفسی شود.

این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که فرد در معرض دیگر آلرژن‌ها باشد، زیرا ترکیب چند محرک می‌تواند پاسخ ایمنی را تشدید کند. پزشکان به افرادی که سابقه آسم یا حساسیت تنفسی دارند توصیه می‌کنند تا از مصرف دمنوش بابونه جدا خودداری کنند.

۶. افرادی با اختلالات هورمونی یا سرطان‌های حساس به هورمون

بابونه به‌عنوان گیاهی که در برخی موارد اثرات خفیف شبه‌استروژنی دارد شناخته می‌شود. این اثرات می‌تواند در مواردی که هورمون‌های بدن نقش کلیدی و حساس دارند اهمیت پیدا کند، از جمله در افرادی که به سرطان‌های وابسته به هورمون مانند سرطان پستان، رحم یا آندومتریوز مبتلا هستند.

اگرچه اثرات بابونه به‌مراتب ضعیف‌تر از هورمون‌های طبیعی بدن است، اما در این گروه‌ها مصرف بدون مشورت پزشک می‌تواند باعث تداخل در مسیرهای هورمونی و درمانی شود. بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند که افرادی با بیماری‌های حساس به هورمون، مصرف بابونه را تنها تحت نظر پزشک یا متخصص طب سنتی معتبر انجام دهند.

۷. افرادی که داروهای آرام‌بخش یا خواب‌آور مصرف می‌کنند

بابونه از جمله گیاهانی است که اثرات آرام‌بخش دارد و می‌تواند به بهبود خواب کمک کند. اما این خاصیت زمانی که با داروهای آرام‌بخش یا خواب‌آور ترکیب شود می‌تواند اثرات این داروها را تشدید کند و باعث خواب‌آلودگی بیش از حد، کندی واکنش‌ها یا کاهش تمرکز شود.

این مسئله می‌تواند در افرادی که باید هشیار باشند (مثلاً هنگام رانندگی یا کار با ماشین‌آلات) خطرناک باشد. بنابراین افرادی که به‌طور منظم از داروهای آرام‌بخش، ضداضطراب یا خواب‌آور استفاده می‌کنند نیز باید در مصرف بابونه احتیاط کنند یا آن را کنار بگذارند.

۸. افرادی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند

داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، مانند سی‌کلوفسفامید، تاکرولیموس، یا سایر داروهای مشابه، در درمان بیماری‌های خودایمنی یا پس از پیوند عضو استفاده می‌شوند. این داروها به‌طور معمول حساسیت بدن را کاهش می‌دهند تا پاسخ ایمنی کنترل شود.

برخی شواهد علمی نشان می‌دهند که مصرف بابونه در کنار این داروها می‌تواند تداخلات ناخواسته‌ای ایجاد کند، از جمله تأثیر بر عملکرد دارو یا افزایش حساسیت به عفونت‌ها. به همین دلیل، افرادی که تحت درمان با داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی هستند بهتر است پیش از مصرف بابونه با پزشک خود مشورت کنند.

۹. افرادی که در آستانه جراحی هستند

مصرف بابونه می‌تواند اثراتی بر سیستم انعقاد خون داشته باشد و در برخی موارد خطر خونریزی در حین یا پس از جراحی را افزایش دهد. متخصصین جراحی و بیهوشی توصیه می‌کنند که بیماران حداقل ۱۰ تا ۱۴ روز قبل از عمل جراحی از مصرف گیاهانی مانند بابونه خودداری کنند تا خطر تداخل با داروهای بیهوشی یا خونریزی کاهش یابد.

این توصیه به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که جراحی شامل بخش‌های حساس یا پیچیده باشد، زیرا هر گونه افزایش خطر خونریزی می‌تواند عوارض جدی به همراه داشته باشد.

۱۰. کودکان خردسال و نوزادان

اگرچه بعضی خانواده‌ها برای آرام‌کردن نوزاد یا کودک خردسال از دمنوش بابونه استفاده می‌کنند، اما داده‌های علمی درباره ایمنی مصرف بابونه در کودکان بسیار کم و محدود است. دستگاه گوارش و سیستم ایمنی در کودکان خردسال هنوز تکامل کامل نیافته است و ممکن است ترکیبات فعال بابونه در بدن آن‌ها باعث واکنش‌های غیرمنتظره شود.

طب سنتی نیز در مواجهه با درمان‌های گیاهی برای نوزادان توصیه می‌کند تا زمانی که اطمینان علمی کامل وجود نداشته باشد، از مصرف بابونه برای این گروه خودداری شود یا فقط تحت نظر پزشکان اطفال انجام گیرد.

۱۱. افرادی که دچار بیماری‌های کبدی یا کلیوی هستند

کبد و کلیه‌ها نقش اصلی در متابولیسم و دفع ترکیبات فعال گیاهی دارند. ترکیبات موجود در بابونه پس از مصرف خوراکی، در کبد پردازش می‌شوند و متابولیت‌های آن از طریق کلیه‌ها دفع می‌گردند. در افرادی که دچار بیماری‌های کبدی یا نارسایی کلیه هستند، این فرآیند ممکن است به‌درستی انجام نشود و باعث تجمع مواد فعال در بدن شود.

برخی منابع علمی هشدار می‌دهند که مصرف مداوم یا پرمقدار بابونه در این افراد می‌تواند خطر بروز عوارضی مانند اختلال در عملکرد کبد، تشدید علائم بیماری کلیوی یا تداخل با داروهای مصرفی را افزایش دهد. به همین دلیل، برای این گروه نیز پاسخ به پرسش «بابونه برای چه کسانی خوب نیست؟» روشن است: مصرف آن باید تنها با نظر پزشک انجام شود یا به‌طور کامل کنار گذاشته شود.

جدول «چه کسانی نباید بابونه بخورند؟»

آیا مقدار مصرف و شکل مصرف بابونه در خطر آن تأثیر دارد؟

میزان خطر بابونه تنها به «چه کسی آن را مصرف می‌کند» محدود نمی‌شود، بلکه به مقدار و شکل مصرف نیز وابسته است. دمنوش بابونه، چای کیسه‌ای بابونه، عصاره‌های غلیظ و روغن بابونه از نظر غلظت ترکیبات فعال تفاوت قابل‌توجهی با یکدیگر دارند. معمولا عصاره‌ها و فرآورده‌های غلیظ، خطر تداخل و بروز عوارض بیشتری نسبت به دمنوش‌های رقیق دارند.

در بسیاری از موارد، عوارض بابونه زمانی بروز می‌کند که مصرف آن به‌صورت مداوم، در مقادیر بالا یا هم‌زمان با داروهای خاص انجام شود. به همین دلیل، حتی افرادی که در ظاهر در گروه‌های پرخطر قرار ندارند نیز نباید مصرف طولانی‌مدت و خودسرانه دمنوش یا چای بابونه داشته باشند. این نکته به‌ویژه در پاسخ به پرسش‌هایی مانند «چه کسانی نباید دمنوش بابونه بخورند؟» یا «چه کسانی نباید چای بابونه بخورند؟» اهمیت پیدا می‌کند.

جمع‌بندی

بابونه از جمله گیاهانی است که در طب سنتی ایرانی، اروپایی و بسیاری از نظام‌های طب گیاهی، به‌عنوان آرام‌بخش، ضدالتهاب و گوارش‌یار شناخته شده و در مصرف درست می‌تواند برای بسیاری مفید باشد. اما این گیاه مناسب همه افراد نیست و در مواردی می‌تواند آثار ناخوشایند یا حتی خطرناک داشته باشد. پاسخ به این پرسش که چه کسانی نباید بابونه بخورند؟ به ما نشان می‌دهد که مصرف بابونه باید با دانستن کامل شرایط جسمی،  آگاهی از داروهای مصرفی، با توجه به سن و حساسیت‌های فردی و در موارد خاص با مشورت پزشک یا متخصص طب سنتی انجام شود.

پس اگر در هر یک از گروه‌های مطرح‌ شده قرار دارید یا هنگام مصرف بابونه علائمی مانند خارش، تنگی نفس، کبودی ‏نامعمول‏، سرگیجه، تهوع یا خونریزی مشاهده می‌کنید، بهتر است مصرف آن را قطع کرده و با پزشک متخصص مشورت کنید.

منبع: NIH – MSD Manual