چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟ + عوارض مصرف

سیاه دانه، این دانه کوچک و سیاه‌رنگ با عطر و طعمی منحصربه‌فرد، قرن‌هاست که فرهنگ‌های مختلف همواره جایگاه ویژه‌ای برای این گیاه قائل بوده‌اند. درست است که سیاه دانه خواص بی‌نظیری دارد، اما این سکه روی دیگری هم دارد. قدرت دارویی بالای این گیاه به این معناست که می‌تواند تغییرات جدی در فیزیولوژی بدن ایجاد کند. همین قدرت شفابخش، اگر در زمان نامناسب یا توسط فرد نامناسب مصرف شود، می‌تواند به خطری جدی تبدیل گردد. بنابراین، سوال کلیدی و حیاتی که پیش از هر بار مصرف باید از خود بپرسیم این است: چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟ پاسخ به این سوال، مرز باریک میان سلامتی و آسیب را مشخص می‌کند.

۱. زنان باردار؛ خطر انقباضات رحمی و سلامت جنین

یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین گروه‌هایی که باید با احتیاط کامل نسبت به مصرف گیاهان دارویی اقدام کنند، زنان باردار هستند. دوران بارداری دورانی است که بدن مادر دستخوش تغییرات هورمونی و فیزیولوژیکی گسترده‌ای می‌شود تا بتواند محیطی امن برای رشد جنین فراهم کند. در این میان، مصرف برخی مواد می‌تواند این تعادل ظریف را بر هم بزند. وقتی صحبت از این می‌شود که چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟ یا به عبارت دیگر چه کسانی نمی‌توانند از خواص سیاه دانه بهره ببرند؟ زنان باردار در صدر لیست قرار می‌گیرند، نه به دلیل اینکه سیاه دانه ماده‌ای سمی است، بلکه به دلیل مکانیسم‌های خاصی که در بدن فعال می‌کند.

مکانیسم اثر بر عضلات صاف رحم

یکی از یافته‌های نگران‌کننده در زمینه روغن‌های فرار و عصاره‌های آبی و الکلی سیاه دانه، تأثیر این ترکیبات بر عضلات صاف رحم است. رحم انسان بافتی عضلانی است که در طول دوران بارداری باید در حالت استراحت و آرامش باشد تا جنین بتواند خود را در دیواره آن حفظ کرده و رشد کند. انقباضات زودهنگام رحم می‌تواند منجر به جدا شدن جفت، خونریزی و در نهایت سقط جنین یا زایمان زودرس شود. ترکیبات موجود در سیاه دانه می‌توانند خاصیت “اکسی‌توسیک” داشته باشند یا انقباضات رحمی را تحریک کنند.

در طب سنتی بسیاری از فرهنگ‌ها، از سیاه دانه به عنوان یک ماده “قاعده‌آور” یاد شده است. موادی که قاعده‌آور هستند، معمولاً با تحریک جریان خون در ناحیه لگن و رحم و ایجاد انقباضات خفیف تا شدید، باعث شروع خونریزی قاعدگی می‌شوند. دقیقاً همین خاصیت است که مصرف آن را در دوران بارداری خطرناک می‌کند. اگر مادری که باردار است، مقادیر دارویی سیاه دانه (مثلاً به صورت روغن یا مکمل‌های غلیظ) مصرف کند، ممکن است ناخواسته باعث تحریک دهانه رحم و شروع فرآیندی شود که به ختم بارداری می‌انجامد.

«ایمنی سیاه دانه در دوران بارداری ثابت نشده است. اگرچه گزارش‌هایی مبنی بر استفاده از سیاه دانه در دوران بارداری وجود دارد، اما نتایج ایمنی آن تحت نظارت نبوده‌اند. در برخی مطالعات حیوانی، اثرات منفی بر رشد جنین و مرگ جنین گزارش شده است، هرچند این موارد در سطوح مواجهه‌ای فراتر از مصرف معمول انسانی بوده است.»

“The safety of black seed during pregnancy has not been established. While there are reports of black seed being used during pregnancy, safety outcomes weren’t monitored. In some animal studies, negative effects on fetal development and fetal death have been reported, albeit at exposure levels exceeding normal human use.”

به نقل از Examine

این واقعیت که هنوز دوز ایمن برای انسان در دوران بارداری تعیین نشده است، بزرگترین دلیل برای پرهیز است. ریسک کردن بر سر سلامت جنین با مصرف گیاهی که پتانسیل سقط‌زایی دارد، به هیچ وجه عقلانی نیست.

۲. افراد مبتلا به اختلالات خونریزی و انعقادی

خون انسان سیستم پیچیده‌ای برای جلوگیری از هدررفت مایع حیاتی بدن دارد. فرآیند لخته شدن یا انعقاد خون، حاصل همکاری دقیق پلاکت‌ها و پروتئین‌های خاصی به نام فاکتورهای انعقادی است. هرگاه آسیبی به رگ‌ها وارد شود، این سیستم فعال شده و با ایجاد یک سد دفاعی، جلوی خونریزی را می‌گیرد. اما سیاه دانه، با تمام فوایدش، می‌تواند در این سیستم اختلال ایجاد کند. به همین دلیل، افراد دارای اختلالات خونریزی یکی دیگر از گروه‌های مهمی هستند که در پاسخ به چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟ باید نام برده شوند.

تأثیر سیاه دانه بر پلاکت‌ها؛ چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند

تیموکینون، ماده مؤثره اصلی در سیاه دانه، دارای خواص ضدالتهابی قوی است، اما همزمان می‌تواند بر عملکرد پلاکت‌ها نیز تأثیر بگذارد. سیاه دانه می‌تواند از تجمع پلاکت‌ها جلوگیری کند. به عبارت ساده‌تر، این گیاه خون را رقیق می‌کند. در حالت عادی و برای فردی که مستعد لخته شدن خون در رگ‌هاست، این شاید یک مزیت باشد، اما برای کسی که پلاکت‌های خونش کم است (ترومبوسیتوپنی) یا پلاکت‌هایش به درستی کار نمی‌کنند، این اثر می‌تواند فاجعه‌بار باشد. مصرف سیاه دانه در این افراد می‌تواند باعث شود که حتی زخم‌های کوچک به مدت طولانی خونریزی کنند یا فرد بدون دلیل مشخصی دچار کبودی‌های وسیع در سطح پوست شود.

تداخل با داروهای رقیق‌کننده خون

خطر زمانی دوچندان می‌شود که فرد از داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین (Warfarin)، کلوپیدوگرل (Plavix) یا آسپرین استفاده می‌کند. این داروها خودشان مکانیسم‌های لخته شدن خون را سرکوب می‌کنند تا از سکته‌های قلبی و مغزی جلوگیری کنند. حال تصور کنید فردی که تحت درمان با وارفارین است، شروع به مصرف روغن سیاه دانه کند. سیاه دانه نه تنها اثر داروی وارفارین را تقویت می‌کند، بلکه با تأثیر بر آنزیم‌های کبدی که مسئول دفع دارو هستند، باعث می‌شود غلظت دارو در خون بالا بماند. نتیجه این تداخل، رقیق شدن بیش از حد خون است که می‌تواند منجر به خونریزی‌های داخلی خطرناک، خونریزی معده یا خونریزی مغزی شود. بنابراین، اگر کسی داروی رقیق‌کننده خون مصرف می‌کند، باید از عوارض سیاه دانه برای معده باخبر باشد و قطعاً در دسته کسانی قرار می‌گیرند که نباید سیاه دانه بخورند، مگر اینکه پزشک معالج دستور دیگری داده باشد و نظارت دقیقی بر فاکتورهای خونی (مانند INR) داشته باشد. 

۳. بیمارانی که در نوبت عمل جراحی هستند

اتاق عمل، جایی است که کنترل علائم حیاتی بیمار، از جمله خونریزی و سطح هوشیاری، حرف اول را می‌زند. جراحان و متخصصان بیهوشی همواره لیست دقیقی از داروهای مصرفی بیمار را قبل از عمل بررسی می‌کنند. یکی از توصیه‌های اکید آن‌ها قطع مصرف مکمل‌های گیاهی، به ویژه سیاه دانه، حداقل دو هفته قبل از جراحی است. اما چرا؟ چرا بیمارانی که کاندیدای جراحی هستند، باید بدانند چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟

همان‌طور که گفته شد، سیاه دانه خاصیت ضد انعقادی دارد. در حین عمل جراحی، برش‌های بافتی ناگزیر منجر به خونریزی می‌شوند و جراح باید بتواند این خونریزی را کنترل کند. اگر بیمار تا روزهای نزدیک به عمل سیاه دانه مصرف کرده باشد، سیستم انعقادی بدنش کند عمل می‌کند. این موضوع می‌تواند باعث خونریزی‌های غیرقابل کنترل در حین عمل یا خونریزی‌های تأخیری پس از عمل شود که روند بهبودی را مختل کرده و حتی جان بیمار را به خطر می‌اندازد.

علاوه بر خطر خونریزی، سیاه دانه می‌تواند با داروهای بیهوشی نیز تداخل داشته باشد.سیاه دانه ممکن است بر سیستم عصبی مرکزی اثر بگذارد و خاصیت آرام‌بخشی داشته باشد. این اثر می‌تواند باعث شود که اثر داروهای بیهوشی یا آرام‌بخش‌ها بیشتر و طولانی‌تر شود. همچنین، تأثیر سیاه دانه بر قند خون (که در ادامه به آن خواهیم پرداخت) می‌تواند کنترل قند خون بیمار را در حین بیهوشی، زمانی که بیمار هوشیار نیست تا علائم افت قند را گزارش دهد، دشوار سازد. 

۴. افراد مبتلا به دیابت و خطر افت قند خون (هیپوگلیسمی)

سیاه دانه اغلب به عنوان یک درمان مکمل برای کاهش قند خون در بیماران دیابتی تبلیغ می‌شود. این گیاه می‌تواند حساسیت سلول‌ها به انسولین را افزایش دهد و به کنترل قند خون کمک کند. اما دقیقاً همین خاصیت مفید، می‌تواند برای برخی افراد خطرناک باشد. پس چگونه ممکن است افراد دیابتی جزو کسانی باشند که باید در مورد مصرف آن احتیاط کنند؟ برای درک این موضوع باید بدانیم چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند تا دچار افت شدید قند خون نشوند.

بیماران دیابتی معمولاً داروهایی مانند متفورمین، گلی‌بن‌کلامید یا انسولین مصرف می‌کنند تا قند خون خود را در محدوده نرمال نگه دارند. این داروها دوز مشخصی دارند که بر اساس وضعیت بیمار تنظیم شده است. وقتی بیمار بدون مشورت پزشک و خودسرانه شروع به مصرف دوزهای بالای سیاه دانه می‌کند، در واقع یک عامل کاهنده قند خون قوی دیگر را به بدن خود وارد کرده است. اثر سیاه دانه با اثر داروهای شیمیایی جمع می‌شود (اثر سینرژیستیک) و می‌تواند باعث سقوط ناگهانی قند خون یا هیپوگلیسمی شود.

هیپوگلیسمی وضعیتی بسیار خطرناک است که با علائمی مانند لرزش، عرق سرد، تپش قلب، گیجی و در موارد شدید تشنج و کما همراه است. مغز انسان برای فعالیت به گلوکز وابسته است و افت شدید آن می‌تواند آسیب‌های جدی به مغز وارد کند. بنابراین، اگر شما دیابت دارید و دارو مصرف می‌کنید، نباید بدون پایش دقیق قند خون و تنظیم دوز داروها توسط پزشک، سیاه دانه مصرف کنید، مخصوصا زمانی که در فضای مجازی صحبت‌های زیادی در مورد فواید سیاه دانه برای لاغری می‌شنوید.

۵. افراد دارای فشار خون پایین (هیپوتانسیون) در لیست کسانی که نباید سیاه دانه بخورند

فشار خون نیروی حیاتی است که خون را در رگ‌ها به جریان می‌اندازد و اکسیژن و مواد مغذی را به اندام‌ها می‌رساند. اما وقتی این فشار بیش از حد پایین بیاید، خون‌رسانی به مغز و کلیه‌ها مختل می‌شود. سیاه دانه به طور طبیعی خاصیت کاهنده فشار خون دارد. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف مداوم عصاره سیاه دانه می‌تواند باعث گشاد شدن رگ‌ها و کاهش مقاومت عروقی شود. این خبر خوبی برای مبتلایان به فشار خون بالاست، اما برای کسانی که خودبه‌خود فشار خون پایینی دارند، خبر بدی است.

افرادی که فشار خون سیستولیک آن‌ها معمولاً زیر ۹۰ یا ۱۰۰ است، با مصرف سیاه دانه ممکن است دچار افت بیشتر فشار خون شوند. این افت فشار می‌تواند منجر به احساس خستگی مفرط، ضعف، تاری دید، سرگیجه هنگام برخاستن (هیپوتانسیون ارتوستاتیک) و حتی غش کردن (سنکوپ) شود. همچنین کسانی که داروهای کاهنده فشار خون (مانند لوزارتان، آملودیپین یا دیورتیک‌ها) مصرف می‌کنند، اگر همزمان سیاه دانه بخورند، ممکن است اثر دارویشان چند برابر شود و فشار خونشان به سطوح خطرناکی سقوط کند. بنابراین، اگر سابقه فشار خون پایین دارید یا داروهای فشار مصرف می‌کنید، شما نیز در این لیست قرار دارید.

۶. گیرندگان پیوند عضو و بیماران خودایمنی

سیستم ایمنی بدن مانند یک ارتش مجهز است که وظیفه دارد از بدن در برابر عوامل بیگانه دفاع کند. سیاه دانه به عنوان یک تقویت‌کننده قوی سیستم ایمنی شناخته می‌شود و می‌تواند فعالیت گلبول‌های سفید را افزایش دهد. اما در برخی شرایط پزشکی، ما دقیقاً می‌خواهیم سیستم ایمنی را آرام یا سرکوب کنیم. در این شرایط، تحریک سیستم ایمنی می‌تواند فاجعه‌بار باشد.

خطر رد پیوند در گیرندگان عضو

افرادی که پیوند کلیه، کبد یا قلب انجام داده‌اند، باید تا آخر عمر داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (مانند سیکلوسپورین) مصرف کنند تا بدنشان عضو جدید را پس نزند. سیاه دانه با تقویت سیستم ایمنی، دقیقاً بر خلاف این داروها عمل می‌کند. مصرف سیاه دانه می‌تواند باعث شود سیستم ایمنی دوباره فعال شده و به عضو پیوندی حمله کند که منجر به “رد پیوند” می‌شود. علاوه بر این، سیاه دانه ممکن است با متابولیسم داروی سیکلوسپورین در کبد تداخل کرده و سطح آن را در خون تغییر دهد، که باز هم ریسک رد پیوند یا مسمومیت دارویی را بالا می‌برد. بنابراین، گیرندگان پیوند عضو، پاسخ قطعی و حیاتی به سوال چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟ هستند.

شعله‌ور شدن بیماری‌های خودایمنی؛ چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟

در بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس (SLE)، ام‌اس (MS) یا آرتریت روماتوئید، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافت‌های خودی حمله می‌کند. اگرچه سیاه دانه خواص ضدالتهابی دارد، اما خاصیت تقویت‌کنندگی ایمنی آن می‌تواند مانند ریختن بنزین روی آتش باشد. تحریک بیشتر سیستم ایمنی در این بیماران ممکن است باعث شدیدتر شدن حملات و بدتر شدن علائم بیماری شود. تا زمانی که تحقیقات بیشتری در مورد تأثیر دقیق سیاه دانه بر هر یک از این بیماری‌ها انجام نشده است، توصیه می‌شود این افراد با احتیاط کامل رفتار کنند.

۷. تداخلات دارویی و سیتوکروم P450

کبد با آنزیم‌های خاصی به نام سیتوکروم P450 مسئول شکستن و دفع بسیاری از داروها هستند. تحقیقات نشان داده‌اند که ترکیبات سیاه دانه می‌توانند عملکرد این آنزیم‌ها (به‌ویژه CYP2D6 و CYP3A4) را مهار کنند. این یعنی چه؟ یعنی اگر دارویی مصرف می‌کنید که باید توسط این آنزیم‌ها تجزیه شود، مصرف همزمان سیاه دانه باعث می‌شود آنزیم‌ها نتوانند کارشان را انجام دهند و دارو در بدن شما تجمع پیدا کند. این تجمع می‌تواند غلظت دارو را در خون به حد سمی برساند و عوارض جانبی شدید ایجاد کند. این تداخلات پیچیده یکی از دلایل اصلی علمی است که مشخص می‌کند چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟

داروهایی که ممکن است با سیاه دانه تداخل داشته باشند شامل طیف وسیعی هستند، از جمله برخی داروهای ضد افسردگی، داروهای ضد تشنج، آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای قلبی. یک مثال ترسناک از این تداخلات، گزارش موردی از “سندرم سروتونین” است. سندرم سروتونین یک وضعیت بالقوه کشنده است که در اثر تجمع بیش از حد سروتونین در بدن ایجاد می‌شود. سیاه دانه ممکن است با داروهای سروتونرژیک (مانند برخی داروهای ضد افسردگی) تداخل خطرناکی داشته باشد.

«یک مرد ۷۰ ساله… بلافاصله پس از یک عمل آندوسکوپی دچار سندرم سروتونین شد که به نظر می‌رسد مصرف پیش از عمل روغن سیاه دانه در بروز آن نقش داشته است.»

“A 70-year-old man… developed serotonin syndrome immediately after an endoscopic procedure in which the preoperative use of black seed oil appears to have played a role… Black seed oil has not been previously reported in association with perioperative serotonin syndrome.”

به نقل از A&A Practice

۸. کودکان و نوزادان در لیست کسانی که نباید سیاه دانه بخورند

سیستم‌های متابولیک، کبد و کلیه کودکان هنوز در حال تکامل است. اگرچه استفاده سنتی از سیاه دانه برای کودکان رایج است، اما استفاده از روغن غلیظ سیاه دانه برای نوزادان و کودکان خردسال توصیه نمی‌شود. دوز ایمن برای این گروه سنی مشخص نشده است و روغن قوی سیاه دانه می‌تواند باعث تحریک شدید دستگاه گوارش، استفراغ و دردهای شکمی در آن‌ها شود. علاوه بر این، تأثیرات هورمونی احتمالی سیاه دانه بر بدن در حال رشد کودکان هنوز ناشناخته است.

۹. افراد با کمبود آنزیم G6PD (فاویسم) در لیست کسانی نباید سیاه دانه بخورند

کمبود آنزیم گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز (G6PD) یک اختلال ژنتیکی است که باعث می‌شود گلبول‌های قرمز خون در برابر استرس اکسیداتیو آسیب‌پذیر باشند. افرادی که این نقص را دارند (که به فاویسم مشهور است)، با مصرف موادی مثل باقلا یا برخی داروها دچار همولیز (پاره شدن گلبول‌های قرمز) و کم‌خونی شدید می‌شوند. ترکیبات موجود در سیاه دانه، با وجود خاصیت آنتی‌اکسیدانی، ممکن است در شرایط خاص یا دوزهای بالا در بدن این افراد واکنش‌های ناخواسته ایجاد کنند. این افراد بهتر است از مصرف دوزهای بالای آن خودداری کنند تا از ریسک همولیز در امان بمانند.

عوارض مصرف سیاه دانه

حتی اگر شما جزو هیچ‌یک از گروه‌های بالا نباشید، باز هم مصرف سیاه دانه ممکن است عوارضی به همراه داشته باشد. دانستن این عوارض به شما کمک می‌کند تا هوشمندانه‌تر از این گیاه استفاده کنید.

عوارض مصرف سیاه دانه بر دستگاه گوارش

شایع‌ترین شکایت افرادی که سیاه دانه مصرف می‌کنند، مشکلات گوارشی است. روغن سیاه دانه بسیار قوی و تند است و می‌تواند پوشش داخلی معده را تحریک کند. علائمی مانند حالت تهوع، نفخ شدید، احساس سوزش در معده و استفراغ گزارش شده است. برای کسانی که معده حساس دارند یا از مشکلاتی مانند ریفلاکس رنج می‌برند، مصرف روغن سیاه دانه می‌تواند علائم را تشدید کند. در برخی موارد، یبوست نیز گزارش شده است.

واکنش‌های پوستی و آلرژیک

استفاده موضعی از روغن سیاه دانه برای درد مفاصل یا مشکلات پوستی رایج است، اما برای همه بی‌خطر نیست. برخی افراد به ترکیبات موجود در سیاه دانه حساسیت دارند و تماس روغن با پوست آن‌ها باعث درماتیت تماسی می‌شود. این واکنش می‌تواند به صورت قرمزی، خارش شدید و حتی تاول‌های پوستی ظاهر شود. گزارش‌هایی وجود دارد که واکنش‌های آلرژیک شدید پوستی را پس از استفاده موضعی نشان داده‌اند که نیاز به درمان پزشکی داشته است.

آسیب کلیوی و کبدی در دوزهای سمی

شاید ترسناک‌ترین عارضه سیاه دانه، مربوط به مصرف بیش از حد آن باشد. تصور اینکه “گیاهی است پس ضرر ندارد” کاملاً اشتباه است. کلیه و کبد مسئول دفع سموم بدن هستند و اگر با دوزهای بالای ترکیبات فعال سیاه دانه بمباران شوند، ممکن است آسیب ببینند. گزارش‌های موردی در متون پزشکی ثبت شده است که نشان می‌دهد مصرف دوزهای بسیار بالا (مانند ۲ گرم یا بیشتر روغن در روز برای مدت طولانی) در برخی افراد منجر به نارسایی حاد کلیه شده است.

جدول خلاصه؛ چه کسانی نباید سیاه دانه بخورند؟

منابع: Health