آنالیز بدن با دستگاه چیست و چگونه انجام می‌شود؟

امروزه در دنیای تناسب اندام و پزشکی، دیگر وزنِ روی ترازو معیار دقیقی برای سنجش سلامتی نیست و متخصصان به دنبال روش‌های دقیق‌تری هستند. آنالیز بدن با دستگاه یکی از پیشرفته‌ترین روش‌هایی است که با تفکیک دقیق اجزای بدن شامل آب، چربی، پروتئین و مواد معدنی، تصویری شفاف از وضعیت داخلی بدن ارائه می‌دهد و به شما کمک می‌کند تا هوشمندانه‌تر تمرین کنید یا رژیم بگیرید.

آنالیز بدن با دستگاه، دریچه‌ای به درون فیزیولوژی انسان است. این فرآیند که با استفاده از تکنولوژی‌های پیچیده بیوالکتریکی انجام می‌شود، قادر است بدن را به اجزای سازنده‌اش تفکیک کند و نقشه‌ای دقیق از وضعیت فعلی شما ارائه دهد. این فناوری نه تنها به شما می‌گوید چقدر چربی یا عضله دارید، بلکه به شما نشان می‌دهد این بافت‌ها در کجای بدن توزیع شده‌اند، آب بدن شما در چه وضعیتی است و آیا سلول‌های شما از سلامت کافی برخوردارند یا خیر. برای هر کسی که به دنبال بهبود کیفیت زندگی، کاهش وزن اصولی، افزایش عملکرد ورزشی یا پایش بیماری‌های متابولیک است، انجام آنالیز بدن با دستگاه یک گام ضروری و بنیادین محسوب می‌شود.

دستگاه آنالیز بدن چیست؟

وقتی صحبت از سنجش سلامتی می‌شود، بسیاری از افراد هنوز به شاخص توده بدنی (BMI) اتکا می‌کنند، اما این شاخص قادر نیست تفاوت بین عضله و چربی را تشخیص دهد. این دستگاه‌ها که اغلب با نام آنالیزورهای ترکیب بدنی شناخته می‌شوند، ابزارهایی هستند که با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته بیوالکتریکی، ساختار بدن را تجزیه و تحلیل می‌کنند.  دستگاه آنالیز بدنی به شما می‌گوید که دقیقاً چند کیلوگرم از وزن شما را عضلات و چند کیلوگرم را چربی تشکیل داده است.

استفاده از آنالیز بدن با دستگاه در کلینیک‌های تغذیه، باشگاه‌های ورزشی حرفه‌ای و بیمارستان‌ها و گاهی پیش از انجام حرکت‌های بادی فلکس، به یک استاندارد تبدیل شده است. این دستگاه‌ها با ارسال جریان‌های الکتریکی بسیار ضعیف و ایمن از طریق دست‌ها و پاها، مقاومت بافت‌های مختلف بدن را اندازه‌گیری می‌کنند. از آنجا که بافت‌های مختلف (مانند چربی در برابر عضله) رسانایی متفاوتی دارند، دستگاه می‌تواند با دقت بالایی ترکیبات بدن را محاسبه کند. \

یکی از ویژگی‌های اصلی دستگاه‌های مدرن، قابلیت تحلیل بخش‌بندی شده است. بدن انسان یک استوانه یکنواخت نیست. تنه (بالاتنه) ضخیم و کوتاه است و اندام‌ها (دست‌ها و پاها) باریک و بلند هستند. در دستگاه‌های قدیمی، بدن به عنوان یک رسانای واحد در نظر گرفته می‌شد. اما در آنالیز کل بدن با دستگاه‌های مدرن، بدن به پنج استوانه مجزا تقسیم می‌شود: دست راست، دست چپ، پای راست، پای چپ و تنه. دستگاه امپدانس هر بخش را جداگانه اندازه می‌گیرد. این موضوع به ویژه برای تنه بسیار مهم است، زیرا تنه حاوی ارگان‌های داخلی است و متابولیسم متفاوتی نسبت به اندام‌ها دارد. این دقت در اندازه‌گیری به ما اجازه می‌دهد تا عدم تقارن‌های عضلانی را شناسایی کنیم، مثلاً اگر پای راست شما ضعیف‌تر از پای چپ باشد، دستگاه آن را مشخص می‌کند که برای فیزیوتراپی و آنالیز بدن در بدنسازی بسیار کاربردی است.

آنالیز بدن با دستگاه چگونه انجام می‌شود؟

فرآیند انجام آنالیز بدن با دستگاه، اگرچه از نظر تکنولوژیکی پیچیده است، اما برای کاربر بسیار ساده، سریع و بدون درد است. با این حال، برای دستیابی به نتایج دقیق و قابل اعتماد، رعایت یک پروتکل استاندارد قبل و حین انجام تست ضروری است. دقت نتایج به شدت به وضعیت هیدراتاسیون (آب بدن) و شرایط فیزیولوژیکی فرد در لحظه تست بستگی دارد.

آمادگی‌های قبل از تست

برای اینکه آنالیز بدن با دستگاه دقیق‌ترین داده‌ها را ارائه دهد، باید متغیرهایی که می‌توانند بر سطح آب بدن یا رسانایی الکتریکی بافت‌ها تأثیر بگذارند، کنترل شوند. دستورالعمل‌های زیر معمولاً توسط متخصصان توصیه می‌شود:

• ناشتا بودن: توصیه می‌شود حداقل ۳ تا ۴ ساعت قبل از انجام تست از خوردن وعده‌های غذایی سنگین خودداری کنید. غذا در معده و روده وزن دارد اما به عنوان بافت زنده رسانا عمل نمی‌کند، که ممکن است باعث شود دستگاه آن را به عنوان چربی تفسیر کند یا وزن کلی را افزایش دهد که محاسبات را تغییر می‌دهد.
• تخلیه مثانه: همیشه قبل از انجام تست، مثانه خود را تخلیه کنید. حجم ادرار نیز به عنوان وزن اضافی در نظر گرفته می‌شود و می‌تواند بر دقت اندازه‌گیری آب بدن تأثیر بگذارد.
• هیدراتاسیون نرمال: بدن نباید در حالت کم‌آبی یا پرآبی باشد. نوشیدن مقادیر زیاد آب درست قبل از تست توصیه نمی‌شود، اما بدن باید در حالت هیدراتاسیون طبیعی باشد. مصرف الکل و کافئین (قهوه، چای غلیظ، نوشابه‌های انرژی‌زا) باید حداقل ۲۴ ساعت قبل از تست محدود شود.
• عدم انجام ورزش سنگین: ورزش باعث افزایش جریان خون به عضلات، افزایش دمای بدن و تعریق می‌شود. این تغییرات موقتی می‌توانند رسانایی بافت‌ها را تغییر دهند و امپدانس را کاهش دهند، که ممکن است منجر به برآورد بیش از حد توده عضلانی شود.
• دمای محیط: تست باید در دمای اتاق (حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد) انجام شود. اگر از محیطی بسیار سرد یا گرم وارد شده‌اید، بهتر است ۱۰ تا ۲۰ دقیقه صبر کنید تا دمای بدن متعادل شود.
• لباس و فلزات: لباس‌های سبک بپوشید. اجسام فلزی سنگین مانند کمربند، جواهرات، ساعت و تلفن همراه باید جدا شوند، زیرا فلزات رسانایی بالایی دارند و می‌توانند در مسیر جریان الکتریکی اختلال ایجاد کنند.
• شرایط پوست: کف دست‌ها و پاها باید تمیز و خشک باشد. استفاده از لوسیون یا کرم چرب‌کننده روی دست و پا می‌تواند مانند یک عایق عمل کند و تماس الکترودها را مختل سازد.

مراحل انجام تست

وقتی آماده انجام آنالیز بدن با دستگاه شدید، مراحل زیر طی می‌شود:

۱. ایستادن روی دستگاه: شما با پای برهنه روی پلتفرم دستگاه می‌ایستید، به طوری که پاشنه و پنجه پاها دقیقاً روی الکترودهای فلزی قرار گیرند. دستگاه ابتدا وزن شما را اندازه‌گیری می‌کند.

۲. وارد کردن اطلاعات: اطلاعات شخصی شامل سن، جنسیت و قد دقیق باید وارد دستگاه شود. این اطلاعات برای الگوریتم‌های دستگاه حیاتی هستند.

۳. گرفتن دستگیره‌ها: اگر دستگاه از نوع کامل باشد، دستگیره‌هایی دارد که باید آن‌ها را بگیرید. شست دست باید روی الکترود بیضی‌شکل بالا و چهار انگشت دیگر دور دستگیره پایین قرار گیرند.

۴. وضعیت بدن: بازوها باید صاف و کشیده باشند و با زاویه‌ای حدود ۱۵ تا ۳۰ درجه از تنه فاصله بگیرند. بسیار مهم است که بازوها به زیر بغل یا تنه نچسبند و پاها نیز با هم تماس نداشته باشند. تماس پوست با پوست مسیر میان‌بری برای جریان الکتریکی ایجاد می‌کند و نتایج را خراب می‌کند.

۵. اسکن: در این مرحله باید بی‌حرکت بمانید و صحبت نکنید. در این چند ثانیه (معمولاً ۱۵ تا ۶۰ ثانیه)، دستگاه سیگنال‌های الکتریکی را در فرکانس‌های مختلف از بدن عبور می‌دهد و امپدانس هر بخش را ثبت می‌کند.

۶. دریافت نتایج: پس از پایان اسکن، دستگاه یک گزارش جامع چاپ می‌کند که شامل تمام پارامترهای اندازه‌گیری شده است.

رعایت این مراحل تضمین می‌کند که نتایج آنالیز بدن با دستگاه در طول زمان قابل مقایسه باشند. اگر شما هر بار با شرایط متفاوتی تست دهید (یک بار ناشتا، یک بار بعد از غذا)، مقایسه نتایج و پیگیری پیشرفت عملاً غیرممکن خواهد بود.

محدودیت‌های آنالیز بدن با دستگاه

با وجود تمام پیشرفت‌ها، آنالیز بدن با دستگاه هم محدودیت‌هایی دارد.

• حساسیت به آب: تغییر سطح آب بدن مهم‌ترین عامل خطاست. قاعدگی در خانم‌ها باعث احتباس آب می‌شود و می‌تواند به طور کاذب وزن و حتی توده عضلانی را بالا نشان دهد (چون عضله پرآب است). بنابراین توصیه می‌شود خانم‌ها در دوران قاعدگی تست ندهند.
• عدم تشخیص دقیق برخی بافت‌ها: دستگاه نمی‌تواند تفاوت بین تومور، کیست یا عضله را تشخیص دهد؛ همه این‌ها را بافت بدون چربی می‌بیند.
• محدودیت‌های موضعی: این دستگاه‌ها برای تشخیص تغییرات ریز در عضلات صورت یا انگشتان طراحی نشده‌اند. اگر هدف شما بررسی تاثیر یوگای صورت بر حجم گونه‌هاست، عکس‌برداری سه بعدی یا سونوگرافی پوست روش‌های مناسب‌تری هستند، نه آنالیز بدن.

همچنین، افرادی که دارای ضربان‌ساز قلب هستند نباید از دستگاه آنالیز بدنی استفاده کنند، زیرا جریان الکتریکی دستگاه ممکن است در عملکرد باتری قلب اختلال ایجاد کند.

دستگاه آنالیز بدن چگونه کار می‌کند؟

فناوری پشت این سیستم‌ها بسیار جذاب است. اگر بخواهیم دقیق‌تر بررسی کنیم که دستگاه آنالیز بدن چگونه کار میکند، باید به مفهوم «امپدانس بیوالکتریکی» (BIA) اشاره کنیم. اساس کار بر این اصل استوار است که آب رسانای خوبی برای الکتریسیته است، در حالی که چربی عایق است.

دستگاه، جریان‌های الکتریکی با فرکانس‌های مختلف را از بدن عبور می‌دهد. این جریان با دو نوع مانع روبرو می‌شود:

• مقاومت (Resistance): که ناشی از آب بدن است. هرچه آب بیشتر باشد (که معمولاً در بافت عضلانی یافت می‌شود)، مقاومت کمتر است.
• ریاکتانس (Reactance): که ناشی از غشای سلول‌هاست. غشای سلول مثل خازن عمل می‌کند و انرژی را ذخیره می‌کند.

آنالیز بدن با دستگاه با ترکیب این دو پارامتر و استفاده از فرکانس‌های چندگانه، حجم آب کل بدن (TBW)، توده بدون چربی (FFM) و توده چربی را محاسبه می‌کند. مدل‌های پیشرفته‌تر مانند آنالیز بدن با دستگاه inbody از تکنولوژی «اندازه‌گیری بخش‌بندی شده مستقیم» (Direct Segmental Multi-frequency BIA) استفاده می‌کنند. این یعنی بدن را به ۵ استوانه مجزا (دست راست، دست چپ، تنه، پای راست، پای چپ) تقسیم کرده و هر کدام را جداگانه اسکن می‌کنند. این روش خطای ناشی از تخمین‌های کلی را از بین می‌برد و دقت بی‌نظیری ارائه می‌دهد.

اهمیت زاویه فاز (Phase Angle) در سلامت سلولی

یکی از پیشرفته‌ترین پارامترهایی که در آنالیز بدن با دستگاه گزارش می‌شود، “زاویه فاز” است. وقتی جریان الکتریکی از سلول عبور می‌کند، به دلیل خاصیت خازنی غشا، یک تاخیر زمانی یا تغییر فاز بین ولتاژ و جریان ایجاد می‌شود. این تغییر فاز به صورت یک زاویه (درجه) بیان می‌شود.

• زاویه فاز بالا: نشان‌دهنده غشای سلولی سالم، یکپارچه و قوی است. این یعنی سلول‌ها توانایی بالایی در حفظ محتویات خود و تولید انرژی دارند. افراد ورزشکار و سالم معمولاً زاویه فاز بالاتری دارند.
• زاویه فاز پایین: نشان‌دهنده غشای سلولی ضعیف یا نشت‌کننده است. این می‌تواند ناشی از سوءتغذیه، بیماری مزمن، التهاب شدید یا پیری سلولی باشد.

بنابراین، آنالیز بدن با دستگاه نه تنها کمیت بدن (مقدار عضله و چربی) را می‌سنجد، بلکه کیفیت بدن (سلامت سلولی) را نیز ارزیابی می‌کند.

«زاویه فاز اندازه‌گیری مستقیم غشاهای سلولی است… زاویه فاز پایین با سوءتغذیه، عفونت HIV/AIDS، سرطان، الکلیسم مزمن و کهولت سن همخوانی دارد (و نشانگر ضعف سلامت سلولی است).»

“Phase angle is a direct measurement of the cell membranes… Low phase angle is consistent with malnutrition, HIV/AIDS infection, cancer, chronic alcoholism, and old age.”

به نقل از InBody USA

تفسیر پارامترهای تخصصی در آنالیز بدن

هنگامی که برگه نتایج آنالیز بدن با دستگاه را دریافت می‌کنید، با انبوهی از اعداد و نمودارها مواجه می‌شوید. درک این پارامترها برای هدف‌گذاری صحیح حیاتی است.

۱. ترکیبات آب بدن (Body Water)

این بخش آب بدن را به دو دسته «آب درون سلولی» (ICW) و «آب برون سلولی» (ECW) تقسیم می‌کند. در حالت سالم، نسبت ECW به کل آب بدن باید حدود ۰.۳۸۰ باشد. اگر این عدد در آنالیز بدن با دستگاه بالا باشد (مثلاً بالای ۰.۳۹۰)، می‌تواند نشان‌دهنده التهاب، تورم (ادم) یا مصرف بیش از حد نمک باشد. ورزشکاران در رشته‌های متفاوت از جمله ورزش کلیستنیکس معمولاً آب درون سلولی بالاتری دارند که نشانه کیفیت بالای بافت عضلانی است.

۲. آنالیز عضله و چربی (Muscle-Fat Analysis)

این بخش شاید محبوب‌ترین قسمت برای ورزشکاران باشد. نمودارها وزن، توده عضلانی اسکلتی (SMM) و توده چربی بدن را نشان می‌دهند. شکل قرارگیری انتهای این نمودارها نسبت به هم، تیپ بدنی شما را مشخص می‌کند:

• شکل C: طول نوار عضله کوتاه‌تر از وزن و چربی است (نیاز به تقویت عضله). این یعنی شما نسبت به وزنتان، عضله کم و چربی زیادی دارید. این تیپ بدنی ضعیف است و نیاز به تمرینات قدرتی دارد. جالب است بدانید برخی افراد که روش‌های کاهش وزن مبتنی بر تنفس خاص مثل بادی فلکس را انجام می‌دهند، ممکن است ادعا کنند چربی‌سوزی بالایی دارند. آنالیز بدن با دستگاه داور بی‌طرفی است که نشان می‌دهد آیا این کاهش وزن واقعاً از بافت چربی بوده یا صرفاً آب بدن از دست رفته است. اگر تمرینات تنفسی بادی فلکس واقعاً منجر به اکسیداسیون چربی شود، دستگاه کاهش در نوار سوم (توده چربی) را ثبت خواهد کرد، اما دستگاه نمی‌تواند تشخیص دهد این چربی‌سوزی ناشی از “تنفس” بوده یا “کالری‌سوزی”.
• شکل I: نتهای هر سه نوار در یک خط عمودی قرار دارند. این وضعیت “سالم” و متعادل است.
• شکل D: نوار وسط (عضله) بلندتر از دو نوار دیگر است. این تیپ “ورزشکاری” و ایده‌آل است که نشان‌دهنده بدنی قوی با متابولیسم بالاست.

استفاده از آنالیز بدن در بدنسازی به مربیان کمک می‌کند تا دقیقاً بفهمند تمرینات هایپرتروفی (عضله‌سازی) چه تاثیری داشته‌اند.

۳. تشخیص چاقی و چربی احشایی

علاوه بر درصد چربی کل، آنالیز بدن با دستگاه میزان «چربی احشایی» را نیز نشان می‌دهد. این چربی‌ها در اطراف ارگان‌های حیاتی مثل کبد و قلب ذخیره می‌شوند و خطرناک‌ترین نوع چربی هستند. سطح چربی احشایی باید زیر ۱۰ باشد. افرادی که ظاهر لاغری دارند اما چربی احشایی بالایی دارند، با این تست شناسایی می‌شوند.

کاربردهای پزشکی؛ فراتر از تناسب اندام

استفاده از آنالیز بدن با دستگاه تنها محدود به لاغری نیست. در پزشکی نوین، این ابزار نقش حیاتی در مدیریت بیماری‌ها دارد:

• سارکوپنیا (تحلیل عضلانی): در سالمندان، از دست دادن عضله منجر به ناتوانی می‌شود. آنالیز کل بدن با دستگاه شاخص توده عضلانی (SMI) را محاسبه کرده و خطر سارکوپنیا را هشدار می‌دهد.
• دیالیز: بیماران کلیوی نیاز به پایش دقیق سطح آب بدن دارند. مدل‌های پیشرفته با اندازه‌گیری دقیق آب اضافه، به پزشکان در تعیین وزن خشک بیمار کمک می‌کنند.
• بازتوانی: پس از جراحی‌های ارتوپدی، فیزیوتراپیست‌ها با استفاده از آنالیز بدن با دستگاه تشخیص می‌دهند که آیا عضله پای جراحی‌شده به اندازه پای سالم رشد کرده است یا خیر (بررسی تقارن عضلانی).

منابع: PubMed Central – InBody USA