کمتحرکی اسپرم یکی از مشکلات شایع در ناباروری مردان است که به کاهش توان حرکت مؤثر اسپرمها و در نتیجه کاهش احتمال لقاح منجر میشود. این وضعیت میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند اختلالات هورمونی، سبک زندگی، بیماریهای زمینهای یا مشکلاتی نظیر واریکوسل ایجاد شود و گاهی نگرانیهایی درباره امکان بارداری، طول درمان و پیامدهای آن به وجود آورد. با این حال، شناخت دقیق علت کم تحرکی اسپرم و آگاهی از روشهای درمانی موجود نشان میدهد که در بسیاری از موارد، این مشکل قابل درمان یا کنترل است و حتی امکان بارداری نیز وجود دارد,. به شرط آنکه بررسی و درمان بهموقع و اصولی انجام شود.
کم تحرکی اسپرم چیست؟
تحرک اسپرم یکی از شاخصهای بسیار مهم در ارزیابی سلامت اسپرم و توان باروری مردان به شمار میرود. منظور از تحرک، توانایی اسپرم برای حرکت مؤثر و هدفمند در مسیر دستگاه تناسلی زن است. حرکتی که شرط اصلی رسیدن اسپرم به تخمک و انجام لقاح محسوب میشود. حتی اگر تعداد اسپرم طبیعی باشد، اما حرکت آنها ضعیف یا غیرطبیعی باشد، احتمال بارداری بهطور قابل توجهی کاهش مییابد.
پس از انزال، اسپرمها باید مسیری نسبتاً طولانی و پرچالش را طی کنند. از واژن عبور کرده، از دهانه رحم بگذرند، وارد رحم شوند و در نهایت خود را به تخمکی که در لوله فالوپ قرار دارد برسانند. این مسیر تنها با حرکت رو به جلو، سریع و هماهنگ اسپرمها امکانپذیر است. در حالت طبیعی، اسپرمهای سالم میتوانند طی چند دقیقه به ناحیه تخمک برسند. اما در صورت کاهش تحرک، این فرایند با اختلال مواجه میشود.
کم تحرکی اسپرم که در اصطلاح پزشکی به آن «آستنوزواسپرمی» میگویند، یکی از علل شایع ناباروری مردان و زوجهاست. پدیدهای که به کاهش توانایی حرکت رو به جلوی اسپرمها اطلاق و معمولاً از طریق آزمایش آنالیز مایع منی تشخیص داده میشود. این مشکل ممکن است بهتنهایی یا در کنار سایر اختلالات اسپرم دیده شود و نقش مهمی در تصمیمگیریهای تشخیصی و درمانی داشته باشد. به همین دلیل، بررسی تحرک اسپرم در آزمایش آنالیز مایع منی اهمیت بالایی دارد و یکی از معیارهای اصلی ارزیابی باروری مردان محسوب میشود.
وضعیت تحرک اسپرم
- تحرک طبیعی: در این حالت، اسپرمها دارای حرکت رو به جلو، سریع و منظم هستند و میتوانند مسیر دستگاه تناسلی زن را بهدرستی طی کنند. تحرک طبیعی به این معناست که اسپرم توانایی رسیدن به تخمک و انجام لقاح را دارد و یکی از مهمترین نشانههای سلامت باروری مردان محسوب میشود
- تحرک ضعیف: در تحرک ضعیف، اسپرمها حرکت کند، نامنظم یا بدون پیشروی مؤثر دارند و معمولاً قادر به عبور موفق از رحم و رسیدن به لوله فالوپ نیستند. این وضعیت حتی در صورت طبیعی بودن تعداد اسپرم میتواند احتمال بارداری را بهشدت کاهش دهد و از علل شایع ناباروری مردان به شمار میرود.
- درصد اسپرمهای متحرک: در آزمایش آنالیز مایع منی، یکی از معیارهای مهم، درصد اسپرمهایی است که حرکت مؤثر دارند. زمانی که کمتر از حدود 32 درصد اسپرمها دارای تحرک مناسب باشند، کم تحرکی اسپرم را میتوان تشخیص داد. این شاخص نشان میدهد چه سهمی از اسپرمها واقعاً قابلیت مشارکت در فرایند لقاح را دارند.
- تعداد کل اسپرمهای متحرک (TMC): مقدار طبیعی TMC باید بیش از 20 میلیون اسپرم متحرک باشد. عدد کمتر از این مقدار میتواند نشاندهنده کاهش توان باروری باشد. زیرا حتی در صورت طبیعی بودن حجم مایع منی یا تعداد کل اسپرمها، کم بودن تعداد اسپرمهای فعال و شناگر شانس لقاح موفق را کاهش میدهد.
TMC نشاندهنده تعداد واقعی اسپرمهای شناگر و فعال در یک انزال است و نقش بسیار مهمی در ارزیابی قدرت باروری دارد. بهطور معمول، عدد کمتر از 20 میلیون اسپرم متحرک میتواند بیانگر چالشهای باروری باشد. نکته مهم این است که برخی مردان با وجود تعداد بالای اسپرم، به دلیل تحرک پایین آنها همچنان با مشکل باروری مواجه هستند. موضوعی که اهمیت تحرک اسپرم را حتی بیشتر از تعداد آن نشان میدهد.
علائم کم تحرکی اسپرم
کم تحرکی اسپرم معمولاً بدون علائم واضح و قابل مشاهده بروز میکند و به همین دلیل در بسیاری از مردان تا زمان بررسیهای تخصصی، پزشک نمیتواند آن را تشخیص دهد. در اغلب موارد، نخستین نشانه این مشکل ناتوانی زوج در باردار شدن با وجود رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری است.
با این حال، بسته به شدت اختلال و علت زمینهای آن، ممکن است نشانههایی مرتبط با عملکرد جنسی یا تعادل هورمونی نیز دیده شود که میتواند سرنخ مهمی برای تشخیص زودهنگام باشد. آشنایی با علائم کمتحرکی اسپرم به زوجها کمک میکند تا در زمان مناسب برای بررسی و درمان اقدام کنند و از اتلاف زمان در مسیر باروری جلوگیری شود. به صورت کلی، علائم کم تحرکی اسپرم به شرح زیر است؛
- دشواری در باردار شدن با وجود رابطه منظم و بدون پیشگیری
- طولانی شدن زمان تلاش برای بارداری (بیش از 12 ماه)
- عدم بارداری مکرر بدون علت مشخص در بررسیهای اولیه
- کاهش تعداد اسپرمهای با حرکت رو به جلو در آزمایش مایع منی
- حرکت کند اسپرمها یا حرکت غیرپیشرونده
- بیحرکتی کامل بخشی از اسپرمها
- کاهش میل جنسی
- اختلال در نعوظ یا انزال
- کاهش رشد موهای صورت و بدن
- نشانههای عدم تعادل هورمونی
بررسی علائم کم تحرکی اسپرم
کم تحرکی اسپرم معمولاً علامت ظاهری مشخصی ندارد و در اغلب موارد، اولین نشانه آن ناتوانی زوج در باردار شدن است. بسیاری از مردان از نظر ظاهری سالم هستند و تنها پس از انجام آزمایش آنالیز مایع منی متوجه کاهش تحرک اسپرم میشوند. به همین دلیل، پزشک این مشکل را اغلب دیر تشخیص میدهد که میتواند مسیر درمان را طولانیتر کند.
از نظر پزشکی، ناباروری مردان حدود 40 تا 50 درصد از کل موارد ناباروری را شامل میشود و در سطح جهانی، میلیونها زوج را تحت تأثیر قرار داده است. شایعترین علل ناباروری مردان شامل کاهش تعداد اسپرم، اختلال در شکل اسپرم و کمتحرکی اسپرم است. اگرچه کاهش تعداد اسپرم عامل اصلی بسیاری از موارد ناباروری محسوب میشود، اما تحرک ضعیف اسپرم نیز بهتنهایی میتواند قدرت باروری را بهشدت کاهش دهد. حتی در شرایطی که تعداد اسپرم طبیعی باشد.
پزشکان اختلالات حرکتی اسپرم را به چند دسته تقسیم میکنند؛ حرکت پیشرونده کند، حرکت غیرپیشرونده (کمتر از 5 میکرومتر در ثانیه) و بیحرکتی کامل. هرچه شدت این اختلال بیشتر باشد، احتمال رسیدن اسپرم به تخمک و انجام لقاح کمتر میشود. در برخی مردان، علائم هورمونی مانند کاهش میل جنسی، مشکلات نعوظ، اختلال در انزال یا کاهش موهای بدن دیده میشود که معمولاً به وجود یک بیماری زمینهای یا عدم تعادل هورمونی اشاره دارد.
در مجموع، کم تحرکی اسپرم یکی از عوامل مهم و گاه پنهان ناباروری است که تشخیص بهموقع آن میتواند نقش تعیینکنندهای در انتخاب روش درمان و افزایش شانس بارداری داشته باشد.
علت کم تحرکی اسپرم
کمتحرکی اسپرم یک پدیده تصادفی یا بدون علت مشخص نیست. بلکه در اغلب موارد، نتیجه مستقیم یک یا چند عامل زمینهای پزشکی، سبک زندگی یا شرایط محیطی است. شناسایی علت کم تحرکی اسپرم نقش کلیدی در انتخاب روش درمان و پیشگیری از پیشرفت مشکل دارد، زیرا بسیاری از این عوامل در صورت تشخیص بهموقع، قابل اصلاح یا کنترل هستند. علل کمتحرکی اسپرم عبارتاند از:
- واریکوسل (Varicocele)
- عفونتهای دستگاه تناسلی یا ادراری
- آسیب به بیضهها (در اثر ضربه، جراحی یا بیماری)
- جراحیهای بیضه یا ناحیه تناسلی
- بیضه نزولنکرده (نهانبیضگی)
- سرطان بیضه یا درمانهای مرتبط با آن
- اختلالات هورمونی (مشکلات هیپوتالاموس یا هیپوفیز)
- افزایش سن، بهویژه بالای 50 سال
- چاقی و اضافهوزن
- مصرف سیگار
- مصرف الکل
- استفاده از مواد مخدر (مانند کانابیس و کوکائین)
- مصرف طولانیمدت استروئیدهای آنابولیک
- قرار گرفتن طولانیمدت در معرض گرما (مانند سونا، لباس تنگ، لپتاپ روی پا)
- قرارگیری در معرض مواد شیمیایی صنعتی و آفتکشها
- تماس با فلزات سنگین
- قرار گرفتن در معرض اشعه یا امواج در بلندمدت
- برخی مشاغل خاص (نظامی، رانندگی طولانیمدت، نقاشی صنعتی، مشاغل با ضربه مکرر به لگن)
- اختلال در ترشح غدد جنسی ضمیمه مردان
- عوامل ژنتیکی
- قرارگیری در معرض BPA، فتالاتها و میکروپلاستیکها (مانند بطریهای پلاستیکی)
بررسی علت کم تحرکی اسپرم
از میان علل پزشکی، واریکوسل یکی از شایعترین و مهمترین عوامل کم تحرکی اسپرم است. این بیماری با گشاد شدن وریدهای بیضه باعث افزایش دمای موضعی و اختلال در تولید و حرکت اسپرم میشود. همچنین، عفونتها میتوانند با آسیب مستقیم به اسپرم یا ایجاد انسداد در مسیر حرکت آن، تحرک را کاهش دهند.
آسیب به بیضهها در اثر ضربه، جراحی، سرطان یا ناهنجاریهای مادرزادی میتواند کیفیت و تحرک اسپرم را بهطور دائمی یا موقت تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، اختلالات هورمونی که به عملکرد هیپوتالاموس و هیپوفیز مربوط هستند، نقش مهمی در کاهش تحرک اسپرم دارند و معمولاً با علائمی مانند کاهش میل جنسی یا اختلال نعوظ همراهند.
عوامل سبک زندگی نیز سهم قابلتوجهی در این مشکل دارند. سیگار، الکل، مواد مخدر، چاقی و استروئیدهای آنابولیک همگی با کاهش کیفیت مایع منی و اختلال در حرکت اسپرم ارتباط مستقیم دارند. علاوه بر این، قرار گرفتن در معرض گرمای زیاد، مواد شیمیایی، فلزات سنگین، اشعه و آلایندههای محیطی مانند میکروپلاستیکها، از عوامل مؤثر در کاهش تحرک اسپرم هستند.
در نهایت، باید توجه داشت که در برخی موارد، با وجود بررسیهای کامل، علت مشخصی برای کمتحرکی اسپرم مشخص نیست. با این حال، حتی در این شرایط نیز اصلاح سبک زندگی، درمانهای دارویی یا مداخلات پزشکی میتوانند به بهبود تحرک اسپرم و افزایش شانس باروری کمک کنند.
عوارض کم تحرکی اسپرم
کمتحرکی اسپرم (آستنوزواسپرمی) نهفقط یک مشکل اصلی در باروری مردان، بلکه در سطوح مختلف از دلایل اصلی پیامدهای جدی جسمی، روانی و اجتماعی برای فرد و رابطه زوجها است. این عوارض از ناتوانی در بارداری طبیعی و مراجعه به روشهای کمکی تا استرس، اضطراب و فشارهای عاطفی، رابطهای و مالی را شامل میشود، چرا که مردان اغلب با کاهش خودباوری، فشار هویت جنسی و اختلال در کیفیت زندگی مواجه میشوند.
- ناباروری یا کاهش شدید احتمال بارداری طبیعی
- افزایش نیاز به روشهای کمک باروری (مثل IVF/ICSI)
- افزایش خطر سقط یا عدم موفقیت در لقاح با روشهای معمول
- فشار روانی و اختلالات خلقی (اضطراب، افسردگی)
- اختلال در رابطه زناشویی و کاهش کیفیت رابطه
- بار مالی و استرس مرتبط با درمانهای پزشکی و ناباروری
- پیامدهای جسمی دیگر مرتبط با علل زمینهای
- کاهش هویت جنسی یا اعتماد بهنفس
هرچند خود کمتحرکی اسپرم مستقیماً بیماری دیگری ایجاد نمیکند، اما علل زمینهای آن (مثلاً واریکوسل، اختلالات هورمونی، عفونتها) ممکن است عوارض فیزیکی جداگانهای داشته باشند که نیاز به بررسی و درمان تخصصی دارند.
تشخیص کم تحرکی اسپرم
همانطور که گفتیم، کم تحرکی اسپرم یا Low Sperm Motility وضعیتی است که اسپرمها توانایی حرکت مناسب به سمت تخمک را ندارند. در حالت طبیعی، اسپرم باید بتواند با حرکت رو به جلو و پیشرونده از دهانه رحم عبور کرده و به تخمک برسد. وقتی این توان حرکتی کاهش پیدا کند، احتمال بارداری با وجود کم تحرکی اسپرم کمتر میشود اما صفر نیست. اما تشخیص کم تحرکی اسپرم چگونه انجام میشود؟
تشخیص کم تحرکی اسپرم یعنی فهمیدن اینکه اسپرمهای یک مرد از نظر حرکت مؤثر و رو به جلو، کمتر از حد طبیعی هستند. این تشخیص فقط با بررسی تخصصی نمونه مایع منی (سِمَن) امکانپذیر است، نه با حدس یا علامتهای ظاهری. این کار هم با چند روش صورت میگیرد که در ادامه به آن میپردازیم.
آزمایش آنالیز مایع منی (Semen Analysis)
آزمایش سِمَن آنالیز – Spermogram اولین و مهمترین گام برای تشخیص کمتحرکی اسپرم است. این تست مشخص میکند که:
- تعداد اسپرم
- میزان تحرک اسپرم
- و دیگر پارامترها مثل شکل و pH
در چه وضعیتی هستند و آیا باید بیماری را کم تحرکی اسپرم خطاب کرد یا خیر. نحوه انجام آن هم به شکل زیر است؛
- فرد آزمایش را معمولاً با استمنا در اتاق خصوصی یا کلینیک انجام میدهد.
- پزشک از فرد میخواهد 2 تا 7 روز قبل از آزمایش رابطه جنسی یا خودارضایی نداشته باشد تا نمونه قابلاعتماد باشد.
- تمام حجم انزال باید در ظرف استریل جمع شود و مطمئن باشی نمونه در 30 تا 60 دقیقه به آزمایشگاه برسد و در دمای نزدیک به بدن نگه داشته شود.
در این آزمایش، درصد تحرک اسپرم (motility) مهمترین بخش برای تشخیص کمتحرکی است. در بالا گفتیم که طبق استانداردهای بینالمللی:
- تحرک کافی (>40%): طبیعی
- کمتحرکی (<40%): نشانه کم تحرکی اسپرم
و اگر فقط بخش پیشرونده (حرکت مستقیم) را حساب کنند، حد طبیعی حدود >32٪ (بیشتر از 32%) است. اگر این درصد پایین باشد، یعنی اسپرمها بهطور مؤثر به سمت تخمک حرکت نمیکنند که یکی از علل اصلی مشکلات باروری مردان است.
چرا ممکن است بیش از یک بار آزمایش انجام شود؟
کیفیت اسپرم میتواند بنا به شرایط مختلف (استرس، بیماری، سبک زندگی، زمان نمونهگیری) نوسان داشته باشد. برای اینکه پزشک تشخیص دقیق بدهد، معمولاً 2 نمونه در فواصل چند روزه گرفته میشود. اگر نتایج آنالیز اسپرم مشکوک یا غیرطبیعی باشد، پزشک ممکن است موارد زیر را نیز درخواست کند.
- آزمایش خون: برای بررسی سطح هورمونها و مشکلات احتمالی هورمونی که روی تولید و حرکت اسپرم تأثیر میگذارند.
- سونوگرافی بیضه: برای بررسی شرایط ساختاری مثل واریکوسل یا انسداد کانالها.
- تستهای ژنتیک: برای یافتن مشکلات ژنتیکی بسیار جدی که ممکن است باعث کمتحرکی شود.
- آزمایش آنتیبادی یا ویلتی: بررسی چسبیدگی اسپرمها به هم توسط سیستم ایمنی بدن (که تحرک را پایین میآورد).
توجه داشته باشید آزمایشهای سریع در خانه یا تستهای غیرحرفهای نمیتوانند میزان تحرک اسپرم را دقیق بگویند. آنها فقط تعداد اسپرم را میسنجند. برای تشخیص واقعی آنالیز تخصصی در آزمایشگاه معتبر لازم است.
درمان کم تحرکی اسپرم
درمان کم تحرکی اسپرم به یک روش ثابت و واحد محدود نمیشود. پزشکان معمولاً درمان را مرحلهبهمرحله و بر اساس شدت مشکل، علت زمینهای، سن زوجین و مدت ناباروری انتخاب میکنند. در بسیاری از مردان، با اصلاح سبک زندگی و درمان هدفمند، تحرک اسپرم بهطور قابلتوجهی بهبود پیدا میکند. به صورت کلی برای درمان کم تحرکی اسپرم، رعایت موارد زیر و اجتناب از برخی از آنها توصیه میشود.
1. تغییرات سبک زندگی
تغییرات سبک زندگی اثر مستقیم روی سلامت کل بدن داشته و اجازه میدهد بدن شرایط بهتری برای تولید اسپرم با حرکت مناسب پیدا کند. این تغییرات اغلب باید برای حداقل 90 روز (یک دوره کامل اسپرمسازی) اجرا شوند تا نتیجه ملموس دیده شود.
- ورزش منظم و متعادل: ورزش نهفقط به کاهش وزن کمک میکند، بلکه دلیل اصلی افزایش جریان خون در ناحیه تناسلی و افزایش تستوسترون طبیعی است که برای تحرک بهتر اسپرم ضروری است
- حفظ وزن سالم: چاقی دلیل اصلی اختلال در هورمونها، التهاب و دمای بالاتر در ناحیه بیضه و در نهایت، کاهش تحرک اسپرم است.
- ترک سیگار و مواد مخدر: سیگار مواد مضری را وارد بدن میکند که به صورت ژنتیکی و اکسیداتیو به اسپرم صدمه میزند.
- محدود کردن الکل: مصرف بیش از حد الکل نه تنها هورمونها را مختل میکند، بلکه دلیل اصلی کاهش انرژی اسپرمها و در نتیجه کاهش تحرک آنها است. حتی مصرف متوسط ولی طولانیمدت الکل میتواند اثر منفی داشته باشد.
- کاهش استرس و خواب کافی: استرس مزمن و کمخوابی دلیل افزایش هورمون کورتیزول و کاهش تستوسترون است که به طور غیرمستقیم کیفیت و سرعت حرکت اسپرم را پایین میآورد. تمرینات آرامشبخش، یوگا، مدیتیشن و خواب کافی (حداقل 7 ساعت شبانه) در طولانیمدت تأثیر مثبتی دارند.
- کنترل دمای بیضه: اسپرمها برای حرکت درست به دمای پایینتری از دمای بدن نیاز دارند. کارهایی که باعث افزایش دمای بیضه شوند مانند
- پوشیدن لباس زیر تنگ
- قرار دادن لپتاپ روی ران
- سونا یا حمام داغ
میتوانند تحرک اسپرم را کاهش دهند. پوشیدن لباسهای راحتتر، اجتناب از گرما و قرار ندادن مستقیم وسایل گرمازا روی ران میتواند کمککننده باشد.
2. مکملها و مواد مغذی
بدن برای تولید انرژی و حرکت اسپرم به آنتیاکسیدانها و مواد مغذی خاص نیاز دارد. این مادهها به روند کاهش استرس اکسیداتیو، حفاظت از DNA و افزایش انرژی اسپرمها کمک میکنند.
- آنتیاکسیدانها و ویتامینها: اینها موادی هستند که از اسپرم در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت میکنند و در بهبود حرکت آن نقش دارند. مانند:
- Coenzyme Q10 (CoQ10): یک آنتیاکسیدان طبیعی که نقش کلیدی در تولید انرژی در سلولها دارد و تحرک اسپرم را افزایش میدهد.
- ویتامین E و ویتامین C: این ویتامینها از غشا سلولی اسپرم محافظت میکنند و باعث کاهش آسیب اکسیداتیو میشوند که میتواند منجر به تحرک بهتر شود.
- سلنیوم و روی (Zinc): سلنیوم برای رشد سالم اسپرم و افزایش تحرکش ضروری است و روی در سنتز تستوسترون موثر و در نتیجه کیفیت اسپرم را بهبود میدهد.
- L-Carnitine: این اسید آمینه به تولید انرژی در اسپرم کمک میکند و تحرک اسپرم را افزایش میدهد.
- N-Acetyl Cysteine (NAC): این ترکیب پیشساز گلوتاتیون است و به کاهش التهاب و افزایش کیفیت و حرکت اسپرم کمک میکند.
توجه: مصرف این مکملها باید با نظر پزشک باشد، به خصوص اگر دارو مصرف میکنید یا بیماری زمینهای دارید.
3. درمان پزشکی و دارویی
اگر علت کمتحرکی اسپرم پزشکی یا هورمونی باشد، پزشک ممکن است درمانهای دارویی خاصی تجویز کند. این درمانها را با هدف اصلاح تعادل هورمونی یا کاهش التهاب و مشکل ساختاری انجام میدهند.
- درمان هورمونی: در مواردی که هورمونهای مردانه در سطح طبیعی نیستند، پزشک ممکن است داروهای خاصی مثل
- Clomiphene citrate (برای تحریک FSH و LH)
- hCG injections
را برای بهبود تولید اسپرم و تحرک آن تجویز کند. هورمون تراپی میتواند با افزایش سطح تستوسترون و هورمونهای تحریککننده بیضه به بهبود کیفیت اسپرم کمک کند. اما همیشه زیر نظر متخصص باید انجام شود چون دوز اشتباه میتواند اثر معکوس داشته باشد. بنابراین کم تحرکی اسپرم درمان دارد اما نه اینکه زیر نظر پزشک غیر متخصص صورت بگیرد.
در صورتی که آزمایشها نشان دهند بدن علیه اسپرمها آنتیبادی تولید میکند یا التهاب در مسیر تولید اسپرم وجود دارد، پزشک ممکن است از کورتیکواستروئیدهای کمدوز برای کاهش التهاب استفاده کند. این کار میتواند به افزایش عملکرد اسپرم کمک کند.
4. درمان جراحی و اصلاح ساختاری
برخی مردان، علت زمینهای کم تحرکی اسپرم را در ساختار فیزیکی بیضه یا مسیر خروج اسپرم دارند. در این موارد جراحی ممکن است بهترین گزینه درمانی باشد.
- واریکوسل (Varicocele): واریکوسل به گشادی رگهای بیضه میگویند که در نتیجه، دمای بیضه را افزایش و کیفیت آن را کاهش میدهد. جراحی ترمیم واریکوسل میتواند در 50-80٪ موارد باعث بهبود چشمگیر تحرک و کیفیت اسپرم شود.
- انسداد مجاری انزال: اگر مسیر خروج اسپرم مسدود باشد، جراحی میتواند آن را باز کند و اجازه دهد اسپرمها با کیفیت بهتر در انزال حضور پیدا کنند.
5. روشهای کمکباروری (ART)
اگر با تمام روشهای بالا تحرک اسپرم به حد کافی افزایش نیابد، یا زوجین در سن بالاتری باشند، ممکن است پزشک استفاده از روشهای کمکباروری را پیشنهاد دهد.
- IUI — تزریق داخل رحمی اسپرم: در این روش، پزشک اسپرمهای با تحرک بهتر را انتخاب کرده و مستقیماً داخل رحم قرار میدهد تا احتمال رسیدن به تخمک بیشتر شود. این روش زمانی مؤثر است که تحرک اسپرم به حدی مناسب رسیده باشد که بتوان آن را انتخاب کرد.
- IVF — لقاح آزمایشگاهی: در IVF، پزشک سلول تخمک و اسپرم را در محیط آزمایشگاه با یکدیگر ترکیب میکند. حتی اگر تحرک اسپرم پایین باشد، این روش میتواند شانس بارداری را بالا ببرد.
- ICSI — تزریق اسپرم به داخل تخمک: در تیررسترین حالت کمتحرکی شدید، متخصص یک اسپرم سالم را مستقیماً به داخل تخمک تزریق میکند. این روش معمولاً بالاترین شانس باروری در موارد تحرک بسیار پایین اسپرم را دارد.
6. زمان لازم برای مشاهده اثر درمانها
درمان کمتحرکی اسپرم به زمان نیاز دارد چون تولید و بلوغ اسپرم حدود 90 روز طول میکشد. بنابراین، تغییرات سبک زندگی، مکملها یا درمانهای دارویی معمولاً باید حداقل 3 ماه ادامه یابند تا اثر واقعی خود را نشان دهند.
واریکوسل و کم تحرکی اسپرم
واریکوسل و کم تحرکی اسپرم چه ارتباطی دارند؟ واریکوسل یکی از شایعترین علل قابلتشخیص کم تحرکی اسپرم و کاهش کیفیت مایع منی در مردان است. واریکوسل همان گشادشدگی غیرطبیعی رگهای داخل اسکروتوم (کیسه بیضه) است که باعث میشود خون در آن ناحیه جمع شود و دما و استرس اکسیداتیو بیضهها افزایش یابد. این افزایش دما و استرس دلیل اصلی آسیب به سلولهای تولیدکننده اسپرم و مسیر تکامل اسپرم در اپیدیدیم است. در نتیجه تحرک اسپرمهای پیشرونده (پیشرویکننده) کاهش مییابد و اسپرمها توانایی حرکت مؤثر به سمت تخمک را از دست میدهند.
در مواردی که واریکوسل باعث ناباروری یا کاهش قابلتوجه پارامترهای منی است، ترمیم واریکوسل (واریکوسلکتومی) میتواند باعث بهبود قابلتوجه کیفیت اسپرم شود. از جمله افزایش تحرک کلی و تحرک پیشرونده اسپرم، افزایش تعداد اسپرم و کاهش استرس اکسیداتیو در منی. مطالعات واضح نشان دادهاند که پس از جراحی واریکوسل، بسیاری از مردان بهبود در پارامترهای اساسی اسپرم مانند تحرک را تجربه میکنند. اگرچه میزان بهبود بسته به فرد متفاوت است و بهترین نتیجه را زمانی میبینید که پزشک واریکوسل را بهدرستی تشخیص و درمان بهموقع را انجام دهد.
درمان کم تحرکی اسپرم با طب سنتی
درمان کم تحرکی اسپرم با طب سنتی امکانپذیر هست. اما باید به چند نکته هم توجه داشت. در حال حاضر بر اساس منابع علمی و مطالب معتبر طب سنتی و پزشکی، اطلاعات درباره درمان کمتحرکی اسپرم با طب سنتی وجود دارد. اما تأثیرات آن در مقایسه با روشهای علمی پزشکی، کمتر است. کم تحرکی اسپرم قابل درمان است؛ به این شرط که برای آن حتما باید با پزشک مشورت کنید.
1. طب سنتی چینی و گیاهان دارویی
مطالعات متعددی نشان میدهند که ترکیب طب سنتی چینی (TCM) همراه با داروهای گیاهی و ویتامینها میتواند پارامترهای اسپرم از جمله تحرک اسپرم را بهبود دهد و حتی شانس بارداری را بالاتر ببرد. طبق نتیجه یک متاآنالیز بالینی، ترکیب گیاهان طب سنتی همراه با ویتامینها نسبت به ویتامینهای تنها، به شکل قابلتوجهی تحرک اسپرم، غلظت اسپرم، زندهمانی اسپرم و حتی نرخ بارداری را افزایش دادند. از جمله فرمولهای مورد استفاده در این مطالعات Shengjing، Huanshao و Xuanju هستند که در چندین مطالعه کلینیکی اثرات مثبتی نشان دادهاند.
مطالعهای دیگر نشان میدهد که طب سوزنی به همراه داروهای گیاهی چینی میتواند ضمن افزایش تحرک اسپرم، التهابهای موجود در اندام تناسلی و اختلالات جنسی را نیز کاهش دهد. اثرات طب سوزنی ممکن است با بالانس هورمونی و کاهش استرس اکسیداتیو ارتباط داشته باشد. پس کم تحرکی اسپرم قابل درمان است.
2. برای کم تحرکی اسپرم چی خوبه؟
شواهد علمی گسترده و قطعی برای همه این موارد وجود ندارد. برخی گیاهان و مواد طبیعی در طب سنتی مختلف به عنوان کمککنندههای بالقوه برای بهبود کیفیت اسپرم و تحرک مناسب هستند. بنابراین اگر میپرسید که برای کم تحرکی اسپرم چی خوبه، باید بگوییم؛
- جینسنگ (Ginseng): جنسینگ را در طب سنتی برای افزایش کیفیت، تعداد و تحرک اسپرم استفاده میکنند. چندین پژوهش هم نشان دادهاند که میتواند پارامترهای اسپرم را بهتر کند.
- گرده خرما (Date Palm Pollen): بعضی مطالعات نشان دادهاند که میتواند تحرک اسپرم را بهبود دهد، احتمالاً بهخاطر ترکیبات آنتیاکسیدانی و مواد مغذی آنو.
- زنجبیل (Ginger)، سیاهدانه، زیره، گردو، انار و بذرهای روغنی (مثل کنجد یا کدو): این موارد از نگاه طب سنتی مختلف میتوانند سلامت دستگاه تناسلی مردانه و کیفیت اسپرمسازی را تقویت کنند. اگرچه شواهد علمی قوی برای همه اینها وجود ندارد.
توجه داشته باشید این روشها به دلیل سنتی بودن، قطعا بیشتر از روشهای پزشکی نوین طول میکشند تا کم تحرکی اسپرم را بهبود ببخشند. بنابراین اگر برایتان سوال پیش آمده که درمان کم تحرکی اسپرم چقدر طول میکشد؟ باید بگوییم این موضوع کاملا به شدت مشکل و روش درمانی که در پیش میگیرید بستگی دارد. کلا، به دنبال درمان سریع کم تحرکی اسپرم نباشید. بلکه بیشتر تمرکز خود را روی انتخاب پزشکی مناسب، متخصص و کیفیت بالای درمان منعطف کنید.
نکته مهم: حتی اگر گیاهان و روشهای سنتی در بعضی مطالعات اثر مثبت داشتهاند، قاطعیت علمی برای همه موارد وجود ندارد و معمولاً این روشها به عنوان کمککننده مکمل در نظر گرفته میشوند، نه جایگزین درمانهای پزشکی استاندارد. همیشه قبل از شروع هر روش سنتی یا مکمل، مشورت با متخصص اورولوژی یا نخصـص طب سنتی معتبر ضروری است.
بارداری با وجود کم تحرکی اسپرم
آیا بارداری با وجود کم تحرکی اسپرم ممکن است؟ آیا با کم تحرکی اسپرم میشه باردار شد؟ اسپرم کم تحرک و بارداری چه ارتباطی دارند؟ پرسشهای مهمی که برای خیلی از افراد پیش میآید. چه مشکل کمتحرکی اسپرم داشته باشید و چه حرکت اسپرم شما طبیعی باشد، بارداری در هر صورت امکانپذیر است.
بارداری با وجود کمتحرکی اسپرم امکانپذیر است، اما میزان موفقیت آن به چند عامل مهم بستگی دارد. کمتحرکی اسپرم به این معناست که درصد قابلتوجهی از اسپرمها توانایی حرکت مؤثر و رو به جلو برای رسیدن به تخمک را ندارند، اما این موضوع لزوماً به معنی ناباروری قطعی نیست.
مطالعات نشان میدهند بسیاری از مردان با تحرک پایین اسپرم همچنان میتوانند بهصورت طبیعی یا با کمک درمانهای ساده صاحب فرزند شوند. برای بارداری طبیعی، اسپرم باید:
- از دهانه رحم عبور کند،
- در رحم و لولههای فالوپ حرکت کند،
- خود را به تخمک برساند و آن را بارور کند.
وقتی اسپرم کم تحرک باشد، این مسیر دشوارتر میشود. اما اگر حتی درصدی از اسپرمها تحرک پیشرونده مناسب داشته باشند، بارداری همچنان ممکن است. بر اساس معیارهای سازمان جهانی بهداشت، وجود بیش از حدود 32٪ تحرک پیشرونده شانس بارداری طبیعی را حفظ میکند.
همچنین بارداری فقط به اسپرم وابسته نیست. حتی در صورت کمتحرکی اسپرم، اگر:
- سن زن پایینتر باشد،
- تخمکگذاری منظم وجود داشته باشد،
- لولههای فالوپ سالم باشند،
- رحم شرایط مناسبی داشته باشد،
شانس بارداری بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد. به همین دلیل پزشکان همیشه هر دو زوج را همزمان بررسی میکنند.
کم تحرکی اسپرم و سقط؛ آیا رابطهای وجود دارد؟
کم تحرکی اسپرم باعث سقط میشود؟ این پرسش برای خیلی از زوجها به وجود میآید. در پاسخ باید گفت کمتحرکی اسپرم بهطور مستقیم دلیل سقط جنین نیست. اما پژوهشهای علمی نشان میدهند که وقتی اسپرمها دچار آسیب در DNA هستند که معمولاً با کیفیت پایین کلی اسپرم (از جمله تحرک ضعیف) ارتباط دارد، احتمال سقط جنین افزایش مییابد.
در چندین مطالعه و متاآنالیز، سطوح بالای شکستگی DNA اسپرم با افزایش خطر سقط هم در بارداری طبیعی و هم در روشهای کمکباروری مثل IVF/ICSI مرتبط بودهاند. بهطوری که مردانی که پارامترهای اسپرم ضعیفتری دارند (از جمله اسپرم کم تحرک و DNA آسیبدیده) شانس بیشتری برای تجربه سقط دارند.
این ارتباط احتمالاً به این دلیل است که آسیب DNA اسپرم میتواند به جنین منتقل شود و روی رشد جنینی تأثیر منفی بگذارد. اما خود تحرک پایین اسپرم تنها عامل سقط نیست و اغلب وقتی مشکلی در DNA هم وجود دارد، ریسک سقط افزایش مییابد. از آن جایی که کم تحرکی اسپرم درمان دارد، نباید خیلی خود را نگران این موضوع کرد و مضطرب بود. البته اگر خیلی زود مشکل را شناسایی کرده و برای درمان آن اقدام کنید.
تنبلی تخمدان و کم تحرکی اسپرم
تنبلی تخمدان (PCOS) و کمتحرکی اسپرم دو مشکل جداگانه در باروری مردان و زنان هستند، اما وقتی یک زوج قصد بارداری دارند، میتوانند بهصورت ترکیبی شانس باروری را کاهش دهند. حتی اگر مرد کمی کمتحرکی اسپرم نداشته باشد، تخمکگذاری نامنظم زن میتواند رسیدن اسپرم به تخمک را دشوار کند. یا برعکس، زنی جوان بدون مشکل تنبلی تخمدان شاید نتواند از مردی که دارای کم تحرکی اسپرم است، باردار شود.
جمعبندی
کمتحرکی اسپرم یکی از شایعترین علل ناباروری مردان است که میتواند تحتتأثیر عوامل مختلفی مانند سبک زندگی ناسالم، اختلالات هورمونی، واریکوسل، کمبود ریزمغذیها و برخی بیماریهای زمینهای، افراد را با مشکل مواجه کند. کمتحرکی اسپرم را میتوان از طریق آزمایش آنالیز مایع منی تشخیص داد.
خوشبختانه، بسته به علت، این مشکل با روشهایی از جمله اصلاح سبک زندگی، مصرف مکملها، درمانهای دارویی یا جراحی و در صورت لزوم استفاده از روشهای کمکباروری قابل مدیریت است و در بسیاری از موارد امکان بارداری طبیعی یا درمانی وجود دارد. توجه به تغذیه، آنتیاکسیدانها و حتی برخی رویکردهای طب سنتی میتواند نقش حمایتی داشته باشد. اما تشخیص دقیق و پیگیری درمان تحت نظر پزشک متخصص، کلید اصلی کاهش عوارض، افزایش شانس باروری و پیشگیری از پیامدهایی مانند سقط یا شکست درمانهای باروری است.
منبع: Healthline – Medical News Today – Care Hospitals
