سانسوریا؛ شرایط نگهداری و فواید گیاه آپارتمانی Sansevieria

اگر به دنبال گیاهی هستید که زیبایی بصری را با سرسختی بی‌نظیر ترکیب کند و در عین حال هوای خانه‌تان را پالایش کند، سانسوریا بهترین گزینه است. این گیاه با برگ‌های استوار و مقاومش، نمادی از پایداری است و حتی اگر گاهی فراموش کنید به آن رسیدگی کنید، همچنان سبز و شاداب باقی می‌ماند.

سانسوریا چیست؟

گیاه سانسوریا (Sansevieria) که در زبان فارسی به نام‌های زبان مادرشوهر، گیاه ماری و شمشیری نیز شهرت دارد، یکی از برجسته‌ترین و محبوب‌ترین گیاهان آپارتمانی در سراسر جهان است. این گیاه بومی مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری آفریقا (به‌ویژه از نیجریه تا کنگو)، ماداگاسکار و جنوب آسیا است. شهرت جهانی این گیاه نه تنها به دلیل ظاهر دکوراتیو و مدرن آن، بلکه به خاطر سازگاری شگفت‌انگیز آن با شرایط محیطی مختلف است. سانسوریا نمونه‌ای از یک گیاه آپارتمانی مقاوم به نور کم است که می‌تواند در محیط‌های کم‌نور، خشک و با دمای متغیر زنده بماند و همین ویژگی آن را به انتخابی ایده‌آل برای زندگی شهری و آپارتمان‌نشینی تبدیل کرده است.

یکی از دلایل اصلی مقاومت بالای سانسوریا در برابر خشکی، مکانیسم فتوسنتز خاص آن است که به نام “متابولیسم اسید کراسولاسه” (CAM) شناخته می‌شود. اکثر گیاهان در طول روز روزنه‌های برگ خود را باز می‌کنند تا دی‌اکسید کربن را جذب کنند، که این کار باعث تبخیر آب از سطح برگ می‌شود. اما سانسوریا استراتژی هوشمندانه‌تری دارد: این گیاه روزنه‌های خود را در طول روزهای گرم بسته نگه می‌دارد تا رطوبت را حفظ کند و تنها در شب، زمانی که هوا خنک‌تر است، آن‌ها را باز می‌کند تا دی‌اکسید کربن را جذب و ذخیره نماید. این دی‌اکسید کربن ذخیره‌شده سپس در طول روز برای فتوسنتز استفاده می‌شود. این فرآیند نه تنها به گیاه اجازه می‌دهد در مناطق خشک و کم‌آب زنده بماند، بلکه باعث می‌شود شب‌ها اکسیژن خالص آزاد کند که برای محیط‌های بسته بسیار ارزشمند است.

انواع سانسوریا

تنوع گونه‌ها در جنس سانسوریا مانند آگلونما بسیار زیاد است و بیش از ۷۰ گونه مختلف شناسایی شده‌اند که هر کدام ویژگی‌های ظاهری، رنگ و فرم رشد منحصر به فردی دارند. از گونه‌های غول‌پیکر با برگ‌های پهن گرفته تا انواع مینیاتوری و پاکوتاه، همگی جذابیت‌های خاص خود را دارند. شناخت این گونه‌ها به شما کمک می‌کند تا هنگام بررسی قیمت سانسوریا و خرید آن، انتخابی آگاهانه داشته باشید.

سانسوریا تریفاسکیاتا (Sansevieria trifasciata)

این گونه، کلاسیک‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نوع است که به وفور در خانه‌ها و ادارات یافت می‌شود. برگ‌های آن بلند، شمشیری و به رنگ سبز تیره با رگه‌های عرضی موج‌دار به رنگ خاکستری-نقره‌ای یا سبز روشن است. این گونه می‌تواند تا ارتفاع ۱ متر یا بیشتر رشد کند و به دلیل رشد عمودی، فضای کمی را روی زمین اشغال می‌کند.

سانسوریا لورنتی (Sansevieria trifasciata ‘Laurentii’)

لورنتی شاید محبوب‌ترین واریته تجاری باشد. این گیاه از نظر فرم رشد شبیه به گونه اصلی است، با این تفاوت چشمگیر که حاشیه برگ‌های آن با نوارهای پهن زرد طلایی یا کرم‌رنگ تزئین شده است. این تضاد رنگی میان سبز تیره مرکز و زرد روشن حاشیه، جلوه‌ای بسیار لوکس به آن می‌بخشد. اگر در اینترنت عبارت عکس گل سانسوریا ابلق را جستجو کنید، اغلب تصاویر این واریته زیبا را مشاهده خواهید کرد. لورنتی برای حفظ رنگ زرد خود به نور بیشتری نسبت به انواع سبز ساده نیاز دارد.

سانسوریا هانی (Sansevieria Hahnii)

این گروه از واریته‌ها که به نام‌های سانسوریا پاکوتاه، سانسوریا پایه کوتاه یا “لانه پرنده” (Bird’s Nest) شناخته می‌شوند، حاصل جهش ژنتیکی هستند. برخلاف انواع شمشیری که قد می‌کشند، برگ‌های سانسوریا هانی کوتاه، پهن و به صورت روزت (مانند گلبرگ‌های رز) رشد می‌کنند و ارتفاع آن‌ها معمولاً از ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر فراتر نمی‌رود. این ویژگی آن‌ها را برای قرار دادن روی میز کار، قفسه‌ها و لبه پنجره‌های کوچک ایده‌آل می‌سازد.

• هانی طلایی (Golden Hahnii): دارای برگ‌هایی با حاشیه زرد پهن و مرکز سبز است.
• هانی سبز (Green Hahnii): برگ‌های کاملاً سبز تیره با رگه‌های افقی دارد.
• هانی جید (Jade Hahnii): برگ‌های سبز تیره یکدست و بدون رگه دارد و بسیار مقاوم است.

سانسوریا مهتابی (Sansevieria Moonshine)

سانسوریا مون‌شاین یا مهتابی، یکی از زیباترین و خاص‌ترین انواع برای کلکسیونرهاست. برگ‌های این گیاه پهن‌تر از گونه معمولی است و رنگی بسیار خاص دارد: سبز نقره‌ای روشن یا خاکستری متمایل به سفید که حالتی مات و مهتاب‌گون دارد. با گذشت زمان و افزایش سن برگ‌ها، رنگ نقره‌ای ممکن است کمی به سبز زیتونی گرایش پیدا کند، به‌ویژه اگر نور محیط کم باشد. این واریته ظاهری بسیار مدرن و مینیمال همانند گیاه زاموفیلیا به دکوراسیون می‌بخشد.

سانسوریا سیلیندریکا (Sansevieria cylindrica)

این گونه که به نام “نیزه آفریقایی” (African Spear) نیز معروف است، ساختاری کاملاً متفاوت دارد. برگ‌های آن به جای اینکه تخت باشند، لوله‌ای، گرد و استوانه‌ای هستند. این برگ‌ها بسیار ضخیم و مقاوم‌اند و می‌توانند آب زیادی را ذخیره کنند. در بازار، گاهی این گیاه را با ساقه‌های بافته‌شده می‌بینید که حاصل دستکاری انسان در فرم رشد انعطاف‌پذیر ساقه‌های جوان است. همچنین واریته “بونسل” (Boncel) یا “پنجه‌ای” که برگ‌های کوتاه و چاق آن شبیه به انگشتان دست باز شده است، از زیرمجموعه‌های محبوب این گونه محسوب می‌شود.

سانسوریا ماسونیانا (Sansevieria masoniana)

این گیاه با نام‌های “بال نهنگ” (Whale Fin) یا “بال کوسه” شناخته می‌شود و دلیل آن کاملاً مشخص است: برگ‌های آن فوق‌العاده پهن، بزرگ و پارویی‌شکل هستند. ماسونیانا معمولاً به صورت تک‌برگ یا با تعداد کمی برگ در گلدان کاشته می‌شود، زیرا هر برگ به تنهایی یک اثر هنری است. پهنای برگ آن می‌تواند به ۲۵ سانتی‌متر برسد. این گونه رشد کندی دارد و واریته‌های ابلق آن بسیار کمیاب و گران‌قیمت هستند.

سانسوریا بلک گلد (Sansevieria ‘Black Gold)

این واریته شبیه به لورنتی است اما برگ‌های آن تیره‌تر و پهن‌تر هستند. رنگ سبز آن چنان تیره است که به مشکی می‌زند و حاشیه زرد طلایی آن درخشش فوق‌العاده‌ای ایجاد می‌کند. سانسوریا بلک گلد به دلیل کنتراست رنگی بالا، یکی از گونه‌های بسیار شیک و رسمی محسوب می‌شود.

فواید سانسوریا

نگهداری از سانسوریا در خانه فراتر از یک تجربه زیبایی‌شناختی است. این گیاه مجموعه‌ای از فواید سلامتی و محیطی را به همراه دارد که توسط علم مدرن و سنت‌های قدیمی تایید شده‌اند.

تصفیه هوا و حذف سموم

یکی از مشهورترین ویژگی‌های سانسوریا، توانایی آن در تصفیه هوای محیط است. در سال ۱۹۸۹، ناسا (NASA) مطالعه‌ای جامع برای یافتن راهکارهایی جهت بهبود کیفیت هوا در ایستگاه‌های فضایی انجام داد. نتایج این تحقیق نشان داد که سانسوریا یکی از کارآمدترین گیاهان در حذف ترکیبات آلی فرار (VOCs) و سموم خطرناک از هوا است. این گیاه قادر است آلاینده‌هایی نظیر موارد زیر را جذب و تجزیه کند:

• فرمالدهید: موجود در چسب چوب، دستمال کاغذی و الیاف مصنوعی.
• بنزن: موجود در رنگ‌ها، پلاستیک‌ها و دود سیگار.
• تولوئن و زایلن: موجود در حلال‌ها و مواد چاپ.
• تری‌کلرواتیلن: موجود در جوهر و لاک. 

این ویژگی باعث می‌شود سانسوریا گزینه‌ای عالی برای خانه‌های نوساز یا محیط‌های اداری باشد که غلظت این آلاینده‌ها در آن‌ها بالاست.

تولید اکسیژن شبانه و بهبود خواب

همان‌طور که در بخش فتوسنتز اشاره شد، سانسوریا از معدود گیاهانی است که در شب دی‌اکسید کربن جذب کرده و اکسیژن آزاد می‌کند. قرار دادن چند گلدان از این گیاه در اتاق خواب می‌تواند سطح اکسیژن محیط را در طول شب افزایش دهد که به نوبه خود می‌تواند منجر به خوابی عمیق‌تر و آرام‌تر شود. همچنین با افزایش رطوبت نسبی و کاهش گرد و غبار معلق در هوا، می‌تواند به کاهش علائم آلرژی تنفسی کمک کند.

فنگ‌شویی و انرژی محافظ

در فلسفه باستانی فنگ‌شویی، سانسوریا جایگاه ویژه‌ای دارد. اگرچه برخی تصور می‌کنند برگ‌های تیز آن ممکن است انرژی “شا” (انرژی تیز و برنده) ایجاد کند، اما متخصصان فنگ‌شویی معتقدند که این گیاه یک محافظ قدرتمند است. برگ‌های رو به بالا و شمشیری شکل آن نماد رشد و ترقی هستند و می‌توانند انرژی‌های منفی را قطع کنند. توصیه می‌شود این گیاه را در ورودی خانه برای جلوگیری از ورود انرژی منفی، یا در گوشه جنوب شرقی (ناحیه ثروت) و شرق (ناحیه سلامتی) خانه قرار دهید تا به جریان مثبت انرژی “چی” کمک کند.

کاربردهای دارویی سنتی

در طب سنتی مناطقی از آفریقا و آسیا، از شیره و برگ‌های سانسوریا برای درمان برخی بیماری‌ها استفاده می‌شده است. برای مثال، بومیان مالزی از شیره گرم شده برگ‌های آن برای تسکین درد گوش و کاهش تورم استفاده می‌کردند. اگرچه این کاربردها ریشه تاریخی دارند، اما در پزشکی مدرن توصیه نمی‌شود خودسرانه از گیاه برای درمان استفاده کنید، زیرا برگ‌های آن سمی هستند.

نحوه نگهداری سانسوریا

با وجود تمام ویژگی‌های شگفت‌انگیز، شاید بزرگترین مزیت سانسوریا نگهداری بسیار آسان آن باشد. این گیاه به قدری جان‌سخت است که گاهی به شوخی می‌گویند “تنها راه کشتن آن، آبیاری زیاد است”. با این حال، برای داشتن گیاهی شاداب که رشد خوبی داشته باشد، رعایت نکات زیر در نحوه نگهداری سانسوریا ضروری است.

نور؛ سازگار و منعطف

سانسوریا به معنای واقعی کلمه یک گیاه آپارتمانی مقاوم به نور کم است. این گیاه می‌تواند در سایه کامل و دور از پنجره نیز زنده بماند. اما این بدان معنا نیست که عاشق تاریکی است. بهترین رشد را زمانی خواهد داشت که در معرض نور غیرمستقیم متوسط تا زیاد قرار گیرد.

• نور زیاد: باعث رشد سریع‌تر و پهن‌تر شدن برگ‌ها می‌شود.
• نور کم: گیاه زنده می‌ماند اما رشد آن بسیار کند می‌شود و در واریته‌های ابلق (مانند لورنتی)، ممکن است نوارهای زرد رنگ کم‌رنگ شده یا محو شوند و گیاه به رنگ سبز یکدست درآید.
• نور مستقیم: اگرچه گیاه بالغ می‌تواند تا حدی آفتاب مستقیم را تحمل کند، اما نور شدید ظهر تابستان ممکن است باعث سوختگی و ایجاد لکه‌های قهوه‌ای روی برگ‌ها شود.

آبیاری

بزرگترین دشمن سانسوریا آبیاری بیش از حد است. این گیاه ریشه‌های حساسی دارد که در صورت ماندگاری رطوبت، به سرعت دچار پوسیدگی می‌شوند.

• زمان آبیاری: قانون طلایی این است: “صبر کنید تا خاک کاملاً خشک شود”. انگشت خود را تا عمق ۳-۴ سانتی‌متری در خاک فرو کنید یا از سیخ چوبی استفاده کنید؛ اگر خاک ذره‌ای رطوبت داشت، آبیاری نکنید.
• فصول مختلف: در بهار و تابستان ممکن است هر ۱۰ تا ۱۴ روز یک‌بار نیاز به آبیاری باشد، اما در پاییز و زمستان که گیاه به خواب می‌رود، آبیاری را به ماهی یک‌بار یا حتی کمتر کاهش دهید.
• روش آبیاری: آب را روی خاک بریزید و از ریختن آب در وسط روزت برگ‌ها (محل رویش برگ‌ها) خودداری کنید، زیرا باعث پوسیدگی طوقه می‌شود. حتماً آب جمع‌شده در زیرگلدانی را خالی کنید.

خاک و کوددهی

خاک این گیاه باید زهکشی عالی داشته باشد تا آب اضافی به سرعت خارج شود. خاک‌های سنگین و رسی که آب را نگه می‌دارند، قاتل سانسوریا هستند. بهترین ترکیب، خاک مخصوص کاکتوس و ساکولنت یا ترکیبی از خاک گلدان با پرلیت و پوکه معدنی است. برای کوددهی، این گیاه بسیار کم‌توقع است. می‌توانید در طول فصل رشد (بهار و تابستان) هر ماه یک‌بار یا هر دو ماه یک‌بار از کود مایع متعادل (مانند ۱۰-۱۰-۱۰) یا کود مخصوص کاکتوس با غلظت نصف استفاده کنید. در زمستان هرگز کود ندهید.

دما و رطوبت

نگهداری گل سانسوریا در منزل با دمای معمولی اتاق (بین ۱۸ تا ۲۷ درجه سانتی‌گراد) کاملاً سازگار است. این گیاه گرما را دوست دارد اما به سرما حساس است. دمای زیر ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند به بافت‌های پرآب برگ آسیب برساند و باعث یخ‌زدگی و شل شدن آن‌ها شود. از قرار دادن گیاه در مسیر باد کولر یا کنار شوفاژ خودداری کنید. رطوبت معمول خانه برای آن کافی است و نیازی به دستگاه بخور یا غبارپاشی ندارد. در واقع، رطوبت زیاد محیط می‌تواند ریسک بیماری‌های قارچی را افزایش دهد.

تعویض گلدان

سانسوریا دوست دارد ریشه‌هایش کمی در هم تنیده و متراکم باشند. بنابراین نیازی نیست هر سال گلدان آن را عوض کنید. معمولاً هر ۳ تا ۵ سال یک‌بار، زمانی که ریشه‌ها آن‌قدر رشد کردند که گلدان را تغییر شکل دادند یا ریشه‌ها از سوراخ زهکشی بیرون زدند، زمان تعویض گلدان فرا رسیده است. هنگام تعویض، از گلدان‌های سفالی یا سرامیکی سنگین استفاده کنید، زیرا برگ‌های بلند سانسوریا ممکن است باعث واژگونی گلدان‌های پلاستیکی سبک شوند.

تکثیر سانسوریا

تکثیر این گیاه لذت‌بخش و نسبتاً ساده است و می‌توانید کلکسیون خود را بدون پرداخت پول گسترش دهید. سه روش اصلی برای تکثیر وجود دارد:

۱. تقسیم پاجوش (ریزوم): این آسان‌ترین و سریع‌ترین روش است که ویژگی‌های گیاه مادر (مانند ابلق بودن) را حفظ می‌کند. گیاه را از گلدان خارج کنید. ریشه‌های زیرزمینی (ریزوم) که پاجوش‌های جدید تولید کرده‌اند را پیدا کنید. با یک چاقوی تیز و استریل، پاجوش را از گیاه مادر جدا کنید (مطمئن شوید پاجوش مقداری ریشه دارد). آن را در گلدان جدید بکارید و تا چند روز آبیاری نکنید.

۲. قلمه برگ در خاک: یک برگ سالم را انتخاب کنید و آن را به قطعات ۷ تا ۱۰ سانتی‌متری برش دهید. نکته حیاتی این است که جهت برگ را فراموش نکنید (بالا و پایین قلمه). قلمه‌ها را یک یا دو روز در هوای آزاد بگذارید تا محل برش پینه ببندد (خشک شود). سپس آن‌ها را از سمت پایین در خاک ماسه‌ای مرطوب بکارید. ریشه‌زنی ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد.

• نکته مهم: اگر از سانسوریا ابلق (لورنتی) قلمه برگ بگیرید، گیاه جدید معمولاً نوار زرد خود را از دست می‌دهد و کاملاً سبز می‌شود. برای حفظ ابلق بودن فقط باید از روش پاجوش استفاده کنید.

۳. قلمه برگ در آب: مشابه روش قبل، برگ را برش دهید و انتهای آن را در ظرف آب قرار دهید. آب را هفته‌ای یک‌بار عوض کنید تا کدر نشود. پس از ریشه‌دار شدن (حدود ۲ ماه)، آن را به خاک منتقل کنید. این روش برای مشاهده روند ریشه‌زنی جذاب است اما انتقال به خاک ممکن است به گیاه شوک وارد کند.

مشکلات رایج نگهداری گیاه سانسوریا

حتی مقاوم‌ترین گیاهان هم گاهی دچار مشکل می‌شوند. شناخت علائم بیماری به شما کمک می‌کند تا گل سانسوریا خود را نجات دهید.

پوسیدگی ریشه

شایع‌ترین قاتل سانسوریاست. علائم آن شامل زرد شدن برگ‌ها از پایین، شل و آبکی شدن بافت برگ و بوی نامطبوع خاک است.

• راه حل: آبیاری را فوراً قطع کنید. گیاه را از گلدان درآورید، ریشه‌های سیاه و لزج را قیچی کنید و آن را در خاک تازه و خشک بکارید. اگر پوسیدگی به تنه رسیده باشد، ممکن است تنها راه نجات، قلمه گرفتن از قسمت‌های سالم بالای برگ باشد.

لکه‌های قرمز یا قهوه‌ای (قارچ)

بیماری‌های قارچی مانند “لکه برگی” که توسط قارچ Colletotrichum یا Fusarium ایجاد می‌شوند، به صورت زخم‌های قرمز، قهوه‌ای یا فرورفته روی برگ ظاهر می‌شوند.

• راه حل: برگ‌های آلوده را جدا کنید. تهویه هوا را افزایش دهید و از خیس شدن برگ‌ها هنگام آبیاری پرهیز کنید. در موارد شدید از قارچ‌کش استفاده کنید.

آفات

• شپشک آردآلود: به صورت توده‌های سفید پنبه‌ای در لا‌به‌لای برگ‌ها پنهان می‌شوند و شیره گیاه را می‌مکند که باعث ضعف و زردی می‌شود. با پنبه آغشته به الکل آن‌ها را پاک کنید.
• کنه تارعنکبوتی: در هوای خیلی خشک ظاهر می‌شوند و نقاط ریز زرد روی برگ ایجاد می‌کنند. رطوبت محیط را کمی افزایش دهید و با دستمال مرطوب برگ‌ها را تمیز کنید.

لول شدن یا چروک شدن برگ‌ها

این علامت معمولاً نشانه تشنگی است. اگرچه سانسوریا کم‌آب است، اما خشکی بیش از حد باعث می‌شود گیاه از آب ذخیره شده در برگ‌ها استفاده کند و برگ چروک شود. با یک آبیاری سیراب (غرقابی)، گیاه معمولاً به حالت اول برمی‌گردد. البته گاهی گرمای زیاد هم باعث این حالت می‌شود.

شکاف یا شکستگی برگ

برگ‌های بلند سانسوریا ممکن است در اثر ضربه یا جابجایی بشکنند. متاسفانه برگ شکسته ترمیم نمی‌شود. اگر شکستگی ظاهر بدی دارد، می‌توانید کل برگ را از پایین قطع کنید یا قسمت بالای شکستگی را ببرید و به عنوان قلمه استفاده کنید.

جدول مزایا و معایب سانسوریا

منابع: Planet Desert – OurHouseplants