آیا آب پیاز برای شوره سر مفید است؟ از خواص تا طرز تهیه

شوره سر، یا پیتریازیس کاپیتیس (Pityriasis Capitis)، یکی از شایع‌ترین اختلالات پوست سر است که نه تنها جنبه زیبایی‌شناختی دارد، بلکه می‌تواند نشان‌دهنده عدم تعادل در میکروبیوم پوست سر یا التهاب زمینه‌ای باشد. در میان درمان‌های خانگی متعدد، آب پیاز برای شوره سر به دلیل ترکیبات بیوشیمیایی منحصر‌به‌فردش، جایگاه ویژه‌ای یافته است.

خواص آب پیاز برای شوره سر

پیاز (Allium cepa) یک انبار دارویی طبیعی است که حاوی صدها ترکیب فعال زیستی می‌باشد. اثربخشی آب پیاز برای شوره سر تصادفی نیست، بلکه نتیجه‌ی تعامل مستقیم این ترکیبات با پاتوفیزیولوژی شوره سر است. شوره سر معمولاً ناشی از سه عامل اصلی است: تکثیر بیش از حد قارچ‌های مخمری (به‌ویژه گونه‌های مالاسزیا)، ترشح بیش از حد سبوم (چربی پوست)، و التهاب مزمن که منجر به افزایش سرعت نوسازی سلول‌های پوست می‌شود.

نقش کلیدی ترکیبات گوگردی در سلامت پوست سر

عنصر محوری در اثربخشی آب پیاز برای شوره سر، گوگرد (Sulfur) است. پیاز یکی از غنی‌ترین منابع طبیعی ترکیبات آلی گوگرددار است. این ترکیبات که مسئول بوی تند و اشک‌آور پیاز نیز هستند، نقش حیاتی در سلامت ساختاری مو و پوست ایفا می‌کنند. گوگرد جزء اصلی اسیدهای آمینه‌ای مانند سیستئین و متیونین است که بلوک‌های سازنده کراتین (پروتئین اصلی مو) محسوب می‌شوند. این ترکیبات در موثر بودن آب پیاز برای مو هم نقش ایفا می‌کنند. در زمینه درمان شوره، گوگرد نقشی دوگانه دارد:

۱. کراتولیتیک (Keratolytic): گوگرد به نرم شدن و جدا شدن سلول‌های مرده پوست کمک می‌کند. در شوره سر، لایه‌های ضخیمی از سلول‌های مرده روی هم انباشته می‌شوند. ترکیبات گوگردی موجود در پیاز باعث شکستن پیوندهای بین این سلول‌های مرده شده و لایه‌برداری ملایمی انجام می‌دهند که منجر به پاکسازی پوست سر می‌شود.

۲. ضد میکروبی: گوگرد به طور ذاتی خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی دارد که می‌تواند کلونی‌های قارچی روی پوست سر را کنترل کند.

«مقادیر بالای گوگرد در پیاز، آن را به‌ویژه در بازسازی فولیکول‌های مو و تحریک رشد مجدد مو موثر می‌سازد. گوگرد ماده‌ای معدنی است که در تمام سلول‌های بدن وجود دارد و بیشترین غلظت آن در مو، پوست و ناخن یافت می‌شود.»

“High amounts of sulphur in onions make them particularly effective in regenerating hair follicles and stimulating hair regrowth. Sulphur is a mineral present in every cell in our body, with its greatest concentration in hair, skin and nails.”

به نقل از  Researchgate

کوئرستین و فلاونوئیدها؛ مهارکننده‌های التهاب

التهاب یکی از محرک‌های اصلی خارش و قرمزی همراه با شوره است. پیاز قرمز، به طور خاص، منبع غنی از فلاونوئیدها، به‌ویژه کوئرستین (Quercetin) است. کوئرستین آنتی‌اکسیدان قوی با خواص ضدالتهابی اثبات‌شده است. مکانیسم اثر کوئرستین در کاهش التهاب پوست سر بسیار جالب است؛ این ترکیب مسیرهای التهابی  را مهار می‌کند و از آزادسازی هیستامین از ماست‌سل‌ها جلوگیری می‌نماید. هیستامین عامل اصلی خارش است. بنابراین، استفاده مداوم از آب پیاز برای شوره سر نه تنها عامل ایجاد شوره را هدف قرار می‌دهد، بلکه علائم آزاردهنده آن مانند خارش و سوزش را نیز تسکین می‌بخشد. آب برنج برای مو هم در تسکین این علائم آزاردهنده مفید است.

ترکیبات فعال زیستی پیاز و نقش آن‌ها در درمان شوره سر

علاوه بر این، آنزیم کاتالاز موجود در پیاز با تجزیه هیدروژن پراکسید که به طور طبیعی در اثر استرس اکسیداتیو در فولیکول مو تجمع می‌یابد، از پیر شدن سلول‌های پوست سر و سفید شدن زودرس موها جلوگیری می‌کند. این یعنی خواص آب پیاز برای شوره سر فراتر از یک درمان سطحی است و به جوانسازی بیولوژیکی پوست سر کمک می‌کند.

مقایسه با درمان‌های شیمیایی

در مقایسه با شامپوهای ضدشوره حاوی کتوکونازول یا زینک پیریتیون، آب پیاز برای شوره سر رویکردی متفاوت دارد. داروها معمولاً تک‌بعدی عمل می‌کنند (فقط قارچ را می‌کشند یا فقط لایه‌برداری می‌کنند)، اما پیاز یک رویکرد چندوجهی دارد: ضدقارچ، ضدالتهاب، آنتی‌اکسیدان و تغذیه‌کننده. با این حال، باید واقع‌بین بود؛ قدرت اثرگذاری پیاز ممکن است کندتر از کورتیکواستروئیدهای موضعی باشد، اما عوارض جانبی طولانی‌مدت آن‌ها (مانند نازک شدن پوست سر) را ندارد.

تاثیر آب پیاز بر شوره سر

بسیاری از افراد می‌پرسند آیا آب پیاز برای شوره سر مفید است یا این فقط یک ادعای تجربی است؟ پاسخ در دنیای میکروسکوپی نهفته است. عامل اصلی شوره سر، قارچی مخمری به نام مالاسزیا (به‌ویژه گونه‌های M. globosa و M. furfur) است. این قارچ لیپوفیل (چربی‌دوست) است و با تجزیه سبوم پوست سر به اسیدهای چرب تحریک‌کننده، باعث التهاب و پوسته‌ریزی می‌شود. عصاره‌های آبی پیاز دارای فعالیت مهاری قابل‌توجهی علیه مالاسزیا فورفور هستند. 

«با استفاده از روش رقیق‌سازی آگار، فعالیت ضدقارچی عصاره‌های آبی تهیه‌شده از آلیوم سپا (پیاز)… علیه مالاسزیا فورفور مورد ارزیابی قرار گرفت… نتایج نشان می‌دهد که پیاز و سیر ممکن است در درمان بیماری‌های مرتبط با قارچ از جنس‌های مهم بیماری‌زا مانند کاندیدا، مالاسزیا و درماتوفیت‌ها نویدبخش باشند.»

“By using an agar dilution assay, the antifungal activity of aqueous extracts prepared from Allium cepa (onion; AOE)… were evaluated against Malassezia furfur… The results indicate that onion and garlic might be promising in treatment of fungal-associated diseases from important pathogenic genera Candida, Malassezia and the dermatophytes.”

به نقل از PubMed

وقتی شما عصاره پیاز را روی سر ماساژ می‌دهید، آلیسین و سایر ترکیبات گوگردی به غشای سلولی قارچ نفوذ کرده و آنزیم‌های حیاتی آن را غیرفعال می‌کنند، که منجر به مرگ سلول قارچی یا توقف رشد آن می‌شود. علاوه بر این، تاثیر آب پیاز بر شوره سر شامل تنظیم میکروبیوم پوست سر نیز می‌شود؛ پیاز با خاصیت پروبیوتیک‌مانند خود (به دلیل وجود فروکتو-الیگوساکاریدها) می‌تواند به رشد باکتری‌های مفید کمک کرده و تعادل را به پوست سر بازگرداند.

یکی دیگر از جنبه‌های تاثیر آب پیاز بر شوره سر، بهبود گردش خون مویرگی است. اگرچه مکانیزم دقیق آن کاملاً روشن نیست، اما باور بر این است که ترکیبات فلاونوئیدی پیاز باعث گشاد شدن عروق خونی ریز در پوست سر می‌شوند. افزایش خون‌رسانی به معنای اکسیژن و مواد مغذی بیشتر برای سلول‌های پوست و فولیکول‌هاست که فرآیند ترمیم و بازسازی پوست آسیب‌دیده از شوره را تسریع می‌کند.

طرز تهیه آب پیاز برای شوره سر

استفاده از آب پیاز برای شوره سر نیازمند رعایت اصول خاصی در تهیه و نگهداری است تا حداکثر مواد مؤثره حفظ شوند. آلیسین، یکی از مهم‌ترین ترکیبات ضدقارچ پیاز، بسیار ناپایدار است و به سرعت تجزیه می‌شود. بنابراین، “تازگی” کلید طلایی در طرز تهیه آب پیاز برای شوره سر است.

پروتکل پایه استخراج (روش سرد)

این روش برای حفظ حداکثر آنزیم‌ها و ترکیبات فرار طراحی شده است:

۱. انتخاب ماده اولیه: پیاز قرمز به دلیل محتوای بالاتر کوئرستین و آنتی‌اکسیدان‌ها نسبت به پیاز سفید یا زرد، ارجحیت دارد.

۲. آماده‌سازی: دو عدد پیاز متوسط را پوست بگیرید و به قطعات کوچک خرد کنید.

۳. پالپ‌سازی: قطعات را در مخلوط‌کن یا غذاساز بریزید تا به حالت پوره درآیند. اضافه کردن آب توصیه نمی‌شود مگر اینکه مخلوط‌کن شما نیاز داشته باشد، زیرا هدف ما عصاره غلیظ است.

۴. فیلتراسیون: پوره را در یک پارچه موسلین یا صافی بسیار ریز بریزید و با فشار دست، آب آن را کاملاً جدا کنید. تفاله باقی‌مانده را دور بریزید.

۵. زمان مصرف: عصاره حاصل باید بلافاصله یا حداکثر ظرف ۱-۲ ساعت مصرف شود. نگهداری طولانی‌مدت باعث اکسیداسیون و کاهش اثر آن می‌شود.

فرمولاسیون‌های ترکیبی

برای افزایش اثربخشی و هدف قرار دادن مشکلات مختلف پوست سر، می‌توان آب پیاز برای شوره سر را با سایر مواد طبیعی ترکیب کرد. این ترکیبات اثر هم‌افزایی دارند.

نکته مهم در تهیه: در فرمولاسیون‌های حاوی روغن (مانند روغن نارگیل یا زیتون)، گرم کردن ملایم مخلوط (نه داغ کردن) می‌تواند به نفوذ بهتر آن به کوتیکول مو و اپیدرم پوست سر کمک کند.

روش تخمیر آب پیاز (روش پیشرفته)

تخمیر آب پیاز می‌تواند بوی بد آن را کاهش داده و جذب مواد مغذی را افزایش دهد. برای این کار، آب پیاز را با مقدار کمی عسل و آب مخلوط کرده و به مدت ۴۸ تا ۷۲ ساعت در ظرف در بسته در دمای اتاق نگهداری می‌کنند. تخمیر باعث شکسته شدن قندها و افزایش دسترسی زیستی برخی ترکیبات می‌شود، هرچند تحقیقات علمی رسمی روی این روش خاص محدودتر است.

عوارض استفاده از پیاز برای شوره سر 

با وجود اینکه اثربخشی آب پیاز برای شوره، اما این ماده “بی‌خطر مطلق” نیست. ترکیبات گوگردی و فنولی پیاز پتانسیل تحریک‌کنندگی بالایی دارند.

درماتیت تماسی و سوزش

اصلی‌ترین عارضه گزارش شده، درماتیت تماسی تحریک‌آمیز است. استفاده از غلظت‌های بالای آب پیاز، به خصوص روی پوست‌های حساس یا دارای خراشیدگی (ناشی از خاراندن زیاد شوره)، می‌تواند باعث اریتم (قرمزی)، سوزش شدید و حتی تاول زدن شود. در مطالعه شارقی نیز برخی بیماران دچار خارش خفیف شدند. بنابراین، انجام تست حساسیت (Patch Test) روی بازو قبل از استفاده روی سر الزامی است.

تداخل با داروها و وضعیت‌های خاص

• آلرژی: افرادی که به پیاز خوراکی آلرژی دارند، به احتمال زیاد به تماس پوستی آن نیز واکنش آنافیلاکتیک یا کهیر نشان می‌دهند.
• داروها: بیمارانی که از داروهای سرکوب‌کننده ایمنی موضعی یا آسپرین استفاده می‌کنند باید احتیاط کنند، زیرا پیاز می‌تواند جذب پوستی را تغییر دهد یا با اثر ضدالتهابی داروها تداخل داشته باشد.

چالش بویایی و راهکارهای خنثی‌سازی

بوی گوگرد پیاز بسیار نافذ است و می‌تواند روی ساقه متخلخل مو باقی بماند. این بو ناشی از ترکیبات فرار گوگردی است که به پروتئین‌های مو می‌چسبند. برای حل این مشکل، شستشو با شامپو به تنهایی کافی نیست. راهکارهای علمی برای حذف بو عبارتند از:

• شستشو با اسید: استفاده از محلول رقیق سرکه سیب یا آب لیمو بعد از شستشو. محیط اسیدی به خنثی‌سازی ترکیبات بودار کمک می‌کند و کوتیکول مو را می‌بندد.
• استفاده از روغن‌های ضروری: افزودن چند قطره روغن رزماری، نعناع یا اکالیپتوس به آب پیاز قبل از مصرف. این روغن‌ها نه تنها بو را ماسکه می‌کنند، بلکه خود دارای خواص ضدشوره هستند.

هشدار برای موهای رنگ‌شده

یک نکته که کمتر به آن توجه می‌شود، تاثیر آب پیاز بر شوره سر در موهای دکلره یا رنگ شده است. گوگرد یک عامل احیاکننده است و می‌تواند با مولکول‌های رنگ مو واکنش دهد. استفاده طولانی‌مدت و غلیظ ممکن است باعث تغییر توناژ رنگ مو (به‌ویژه بلوندها و رنگ‌های فانتزی) شود یا موهای دکلره شده را خشک‌تر و شکننده‌تر کند.

نتیجه‌گیری؛ آیا آب پیاز راه حل نهایی است؟

آب پیاز برای شوره سر درمان مکمل قدرتمند و علمی است، نه صرفاً باور قدیمی. این ماده با داشتن آلیسین، گوگرد و کوئرستین، مستقیماً به ریشه مشکلات شوره یعنی قارچ، التهاب و ضعف ساختاری حمله می‌کند. آیا پیاز برای شوره سر خوب است؟ بله، به شرطی که با روش صحیح استخراج شود، با مواد مکمل فرموله گردد و با احتیاط مصرف شود. برای افرادی که از شوره مزمن رنج می‌برند و به درمان‌های شیمیایی پاسخ نمی‌دهند یا به دنبال جایگزین‌های طبیعی هستند، آب پیاز یک گزینه ارزشمند است. با این حال، این روش نیازمند صبر و تحمل (به ویژه در برابر بو) است و نباید انتظار معجزه یک‌شبه داشت.

منابع: PubMed Central