داربست چیست و چه انواعی دارد؟ از خرید تا اجاره

وقتی به پروژه‌های عمرانی، نماسازی‌های شهری و حتی باغ‌های مدرن نگاه می‌کنیم، سازه‌هایی فلزی و موقتی را می‌بینیم که حکم ستون فقرات ایمنی و دسترسی را دارند. داربست تنها یک ابزار ساده نیست؛ بلکه سیستمی مهندسی شده است که امکان فعالیت در نقاط غیرقابل دسترس را فراهم می‌کند و بدون آن، عملاً توسعه‌ی عمودی شهرها و صنایع متوقف می‌شد. در این گزارش جامع که برای سال ۱۴۰۴ به‌روزرسانی شده، قصد داریم فراتر از تعاریف اولیه برویم و تمام زوایای فنی، اقتصادی و ایمنی این سازه‌ها را بررسی کنیم تا اگر قصد خرید یا اجاره دارید، با چشمان باز تصمیم بگیرید.

داربست چیست؟

در ساده‌ترین تعریف مهندسی، به سازه‌ای موقت که برای دسترسی افراد به نقاط دشوار و یا نگهداری بار و فشار قطعات ساختمانی (مانند قالب‌های بتن) برپا می‌شود، داربست می‌گویند. اگرچه اکثر ما با شنیدن این نام به یاد لوله‌های فلزی در هم تنیده در نمای ساختمان‌ها می‌افتیم، اما کاربرد این تجهیزات بسیار فراتر از ساختمان‌سازی است. از برپایی جایگاه‌های نمایشگاهی گرفته تا ایجاد تکیه‌گاه برای گیاهان رونده، همگی وابسته به این سیستم هستند. نکته‌ی مهم اینجاست که در پروژه‌های مدرن، داربست فلزی جایگزین تقریباً تمام روش‌های سنتی و چوبی شده است تا استحکام و ایمنی را همزمان تضمین کند.

داربست بندی به چه معناست؟

شاید تصور شود که اتصال چند لوله به یکدیگر کار ساده‌ای است، اما داربست بندی یک حرفه‌ی تخصصی و پرخطر محسوب می‌شود. این فرآیند شامل طراحی، نصب، مهاربندی و در نهایت باز کردن سازه است که باید دقیقاً طبق نقشه‌های محاسباتی انجام شود. فردی که این کار را انجام می‌دهد، باید درک درستی از نیروهای وارده، مرکز ثقل و رفتار مواد داشته باشد. یک اشتباه کوچک در بستن یک پیچ یا عدم تراز بودن پایه‌ها، می‌تواند فاجعه‌آفرین باشد. در واقع، داربست‌بندی هنر غلبه بر جاذبه با استفاده از محاسبات دقیق است.

مهارت‌های ضروری برای ورود به این شغل

برای فعالیت در این حوزه، تنها قدرت بدنی کافی نیست. یک نصاب حرفه‌ای باید توانایی کار در ارتفاع بدون ترس، دانش خواندن نقشه‌های فنی و آشنایی کامل با استانداردهای HSE را داشته باشد. همچنین، شناخت دقیق قطعات و نحوه نگهداری از آن‌ها برای جلوگیری از فرسودگی تجهیزات، بخشی جدایی‌ناپذیر از این حرفه است.

انواع داربست

دنیای این سازه‌ها بسیار متنوع است و هر کدام برای هدف خاصی طراحی شده‌اند. شناخت دسته‌بندی‌های مختلف به شما کمک می‌کند تا هزینه‌های پروژه را مدیریت کرده و ایمنی را افزایش دهید. در ادامه، اصلی‌ترین طبقه‌بندی‌های موجود در بازار ایران را بررسی می‌کنیم.

داربست‌های ساختمانی و صنعتی

این دسته، پرکاربردترین نوع در بازار است که خود به زیرمجموعه‌های مختلفی تقسیم می‌شود. هدف اصلی در اینجا، تحمل وزن کارگران، مصالح و یا فشار بتن‌ریزی است.

سیستم سنتی (لوله و بست)

این همان مدلی است که در اکثر خیابان‌ها می‌بینیم. داربست ساختمانی سنتی از لوله‌های ۵ سانتی‌متری و بست‌های چهارپیچ تشکیل شده است. مزیت اصلی آن انعطاف‌پذیری بالاست؛ یعنی می‌توان آن را با هر شکل هندسی و در هر فضایی اجرا کرد. اما سرعت نصب پایین و وابستگی شدید به مهارت نصاب از معایب آن است.

داربست مدولار (سیستم‌های پیش‌ساخته)

با پیشرفت تکنولوژی، سیستم‌های مدولار وارد میدان شدند. در این مدل‌ها، قطعات از پیش ساخته شده‌اند و در محل پروژه فقط مونتاژ می‌شوند. این سیستم‌ها ایمنی بسیار بالاتری دارند و سرعت اجرا را چندین برابر می‌کنند.

• داربست مثلثی: این نوع که به اسکافلد نیز معروف است، از فریم‌های مثلثی شکل تشکیل شده که به‌صورت نر و ماده در هم قفل می‌شوند. به دلیل هندسه مثلثی، تحمل بار بسیار زیادی دارد و گزینه‌ی اول برای کفراژبندی پل‌ها و سقف‌های سنگین است. در این سیستم نیاز به کارگر ماهر کاهش می‌یابد.
• داربست چکشی: در این مدل که به سیستم ستاره‌ای هم شناخته می‌شود، روی پایه‌ها زائده‌هایی وجود دارد و مهارها با ضربه چکش در آن‌ها قفل می‌شوند. داربست چکشی به دلیل عدم نیاز به پیچ و مهره و سرعت مونتاژ بالا، در پروژه‌هایی که زمان اهمیت دارد بسیار محبوب است.
• داربست کاپلاک: یا همان سیستم فنجانی، یکی از ایمن‌ترین انواع داربست فلزی جدید است. اتصال در این سیستم توسط دو فنجان (یکی ثابت و دیگری متحرک) انجام می‌شود که پایداری فوق‌العاده‌ای ایجاد می‌کند.

داربست‌های کشاورزی

شاید جالب باشد بدانید که کشاورزی مدرن ایران در حال گذار از روش‌های سنتی به روش‌های ایستاده است.

داربست انگور و باغداری مدرن

استفاده از داربست انگور یا همان سیستم‌های روسیمی، انقلابی در باغداری ایجاد کرده است. در این روش، بوته‌ها به جای خزیدن روی خاک، روی سازه‌های فلزی یا بتنی هدایت می‌شوند. این کار باعث می‌شود نور و هوا بهتر به گیاه برسد، آفات کاهش یابد و برداشت محصول با ماشین‌آلات امکان‌پذیر شود. داربست گلخانه ای نیز برای پرورش صیفی‌جات استفاده می‌شود که عملکرد محصول در واحد سطح را چندین برابر می‌کند.

سایر سیستم‌های دسترسی

گاهی اوقات نیاز به سازه‌ای داریم که ثابت نباشد یا کاربردی غیر از ساخت‌وساز داشته باشد.

داربست متحرک و چرخ‌دار

برای کارهایی مثل رنگ‌آمیزی سقف سوله‌ها، تعویض لامپ‌های سالن‌های ورزشی و تعمیرات جزئی، برپایی یک سازه ثابت منطقی نیست. در این شرایط داربست متحرک یا همان داربست چرخ دار بهترین گزینه است. این سازه‌ها مانند یک برجک کوچک هستند که زیر پایه‌های آن‌ها چرخ‌های قفل‌شونده تعبیه شده است.

داربست نمایشگاهی

حتماً در نمایشگاه‌ها سازه‌هایی زیبا با طراحی‌های هندسی خاص دیده‌اید که غرفه‌ها را تشکیل می‌دهند. این سازه‌ها که معمولاً به نام اسپیس فریم شناخته می‌شوند، نوعی داربست نمایشگاهی هستند. آن‌ها ظاهری شکیل‌تر دارند، سبک‌ترند و قابلیت شکل‌دهی بالایی برای خلق طرح‌های زیبا دارند.

داربست چوبی

این نوع داربست چوبی که از نردبان‌های دوطرفه و الوار ساخته می‌شود، تقریباً منسوخ شده و تنها در پروژه‌های بسیار کوچک روستایی یا کارهای تعمیراتی کم‌ارتفاع و سنتی ممکن است دیده شود. ایمنی پایین و عمر کم چوب باعث شده تا جای خود را به مدل‌های فلزی بدهد.

اجزا داربست

برای اینکه یک سازه پایدار شکل بگیرد، قطعات مختلفی باید مانند پازل کنار هم چیده شوند. شناخت این قطعات به شما در برآورد هزینه‌ها و نظارت بر کیفیت کار کمک می‌کند:

• لوله: ستون فقرات سازه که معمولاً از جنس فولاد با ضخامت‌های ۲ تا ۲.۵ میلی‌متر است.
• بست‌ها: شامل بست‌های چهارپیچ، دوپیچ و گردان که وظیفه اتصال لوله‌ها را بر عهده دارند.
• رابط: قطعه‌ای که برای اتصال طولی دو لوله (افزایش ارتفاع) استفاده می‌شود.
• مغزی: قطعه‌ای داخلی برای استحکام بیشتر در محل اتصالات.
• کفشک یا پایه: صفحه‌ای فلزی که زیر ستون‌ها قرار می‌گیرد تا فشار را روی زمین پخش کند و از فرو رفتن لوله در خاک جلوگیری کند.
• تخته زیرپایی: محل ایستادن کارگران که باید مقاومت کافی داشته باشد.

لیست قیمت انواع داربست

در سال ۱۴۰۴، بازار آهن‌آلات نوسانات زیادی را تجربه می‌کند و قیمت تجهیزات مستقیماً با قیمت جهانی فولاد در ارتباط است. با این حال، داشتن یک بازه قیمتی می‌تواند به برآورد بودجه کمک کند. جدول زیر تخمینی از هزینه‌ها در بازار ایران است.

نکته: قیمت‌ها حدودی بوده و بسته به حجم سفارش و برند تولیدکننده متغیر است.

راهنمای خرید داربست

اگر شرکت ساختمانی دارید و پروژه‌هایتان مداوم است، خرید تجهیزات سرمایه‌گذاری هوشمندانه‌ای است. برای خرید داربست فلزی باکیفیت به نکات زیر توجه کنید:

• وزن لوله‌ها: لوله‌هایی که ضخامت کمتر از ۲ میلی‌متر دارند برای کارهای سنگین خطرناک هستند. همیشه قبل از خرید، نمونه لوله را وزن کنید. لوله ۱۷ کیلویی استانداردترین گزینه است.
• کیفیت جوش: در سیستم‌های مدولار مثل داربست مثلثی یا چکشی، کیفیت جوشکاری قطعات حیاتی است. شکستن جوش در ارتفاع می‌تواند منجر به فروریختن کل سازه شود.
• جنس بست‌ها: بست‌ها باید از چدن داکتیل (نشکن) باشند. بست‌های خشک با ضربه چکش یا فشار زیاد خرد می‌شوند.

راهنمای اجاره داربست

برای پروژه‌های موقت یا کوتاه‌مدت، اجاره داربست گزینه‌ی اقتصادی‌تری است. این کار هزینه‌های انبارداری و تعمیرات را حذف می‌کند. هنگام عقد قرارداد اجاره به این موارد دقت کنید:

• توافق بر سر مدت‌زمان: اگر پروژه طولانی شود، ممکن است هزینه‌ی اجاره از قیمت خرید بیشتر شود. نقطه سر‌به‌سر را محاسبه کنید.
• مسئولیت حمل‌ونقل: مشخص کنید که هزینه بارگیری و تخلیه با چه کسی است.
• سلامت قطعات: هنگام تحویل گرفتن، لوله‌ها را بررسی کنید که خمیدگی شدید یا زنگ‌زدگی عمیق نداشته باشند. لوله‌های دفرمه در نصب مشکل ایجاد می‌کنند.

نکات ایمنی داربست

رعایت ایمنی در این سازه‌ها یک انتخاب نیست، بلکه الزام قانونی است. سقوط از ارتفاع همچنان یکی از دلایل اصلی حوادث کار در ایران است. ایمنی داربست باید توسط مهندس ناظر و پیمانکار به‌صورت روزانه چک شود.

ایمنی کار در ارتفاع و داربست بندی

کارگرانی که روی این سازه‌ها کار می‌کنند باید حتماً از کمربند ایمنی (هارنس) دو قلاب استفاده کنند. علاوه بر تجهیزات فردی، خودِ سازه هم باید ایمن باشد. نصب حفاظ‌های جانبی (هندریل) و پاخور (قرنیز) برای جلوگیری از سقوط ابزارآلات الزامی است. همچنین تخته‌های زیرپایی باید کاملاً با سیم مفتول به لوله‌ها محکم شوند تا زیر پای کارگر لیز نخورند.

حداکثر ارتفاع داربست

هر نوع سیستم محدودیتی برای ارتفاع دارد. در سیستم‌های سنتی، اگر ارتفاع از حد مشخصی (معمولاً ۳۰ تا ۴۰ متر) بیشتر شود، باید طراحی‌های خاص مهندسی و مهاربندی‌های جانبی بسیار قوی انجام شود. حداکثر ارتفاع داربست بدون تکیه‌گاه به عرض آن بستگی دارد. قانون کلی می‌گوید ارتفاع مجاز برای داربست‌های آزاد ایستاده، نباید بیشتر از ۴ برابر عرض کوچکترین ضلع قاعده باشد.

اهمیت بازرسی‌های دوره‌ای

سازه فلزی در طول زمان و تحت تأثیر باد، باران و لرزش‌های کارگاهی ممکن است شل شود. بنابراین، یک چک‌لیست بازرسی هفتگی باید وجود داشته باشد تا سفت بودن بست‌ها و تراز بودن پایه‌ها را کنترل کند.

جایگزین‌های داربست فلزی کدامند؟

با اینکه داربست‌ها حاکم بلامنازع ساخت‌وساز هستند، اما در برخی شرایط گزینه‌های بهتری هم وجود دارد. تکنولوژی‌های جدید سعی در افزایش سرعت و ایمنی دارند.

• کلایمر (Climber): دستگاه‌هایی هستند که با موتور و سیم‌بکسل، سبد حمل نفرات را در نمای ساختمان بالا و پایین می‌برند. کلایمرها جایگزین داربست فلزی در برج‌های بلندمرتبه هستند و ایمنی بسیار بالاتری دارند.
• لیفتراک‌های تلسکوپی (Man lift): برای دسترسی سریع به نقاط مرتفع در فضاهای باز استفاده می‌شوند.

استفاده از تکنیک‌های دسترسی با طناب

روش راپل یا دسترسی با طناب (Rope Access) برای کارهایی مثل شستشوی نما، پیچ و رولپلاک سنگ و نورپردازی بسیار محبوب شده است. در این روش اصلاً سازه‌ای برپا نمی‌شود و تکنسین‌ها با طناب از سقف آویزان می‌شوند. این روش بسیار سریع‌تر و ارزان‌تر از بستن داربست برای کارهای سبک است.

جمع‌بندی نهایی

داربست‌ها رگ‌های حیاتی صنعت ساخت‌وساز و حتی بخش‌هایی از کشاورزی مدرن هستند. انتخاب درست بین انواع داربست مدولار یا سنتی، و تصمیم‌گیری بین خرید یا اجاره داربست، تأثیر مستقیمی بر بودجه و ایمنی پروژه شما دارد. در سال ۱۴۰۴، گرایش بازار به سمت استفاده از سیستم‌های ایمن‌تر و سریع‌تر است. فراموش نکنید که هیچ‌چیز ارزشمندتر از جان انسان نیست؛ بنابراین رعایت نکات ایمنی داربست و استفاده از تجهیزات استاندارد، مهم‌ترین اولویت هر کارگاه ساختمانی باید باشد.