آسانسور؛ مشخصات، قیمت، انواع و خرید و فروش

تصور زندگی در کلان‌شهرها و آسمان‌خراش‌های سر به فلک کشیده بدون وجود آسانسور، چیزی شبیه به کابوس است.  این وسیله که زمانی یک کالای لوکس و تجملی محسوب می‌شد، امروزه به شریان حیاتی ساختمان‌ها تبدیل شده و جابه‌جایی عمودی را برای میلیون‌ها نفر در سراسر جهان ممکن ساخته است.

نگاهی به تاریخچه آسانسور

شاید برایتان جالب باشد که بدانید میل انسان به تسخیر ارتفاع و غلبه بر جاذبه زمین، ریشه‌ای چند هزار ساله دارد. داستان بالابرها خیلی قبل‌تر از عصر تکنولوژی شروع شد. اولین جرقه‌های این اختراع به دوران ارشمیدس، ریاضی‌دان نابغه یونان باستان در حدود ۲۳۶ سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. او با استفاده از طناب، قرقره و نیروی بازوی انسان‌ها یا حیوانات، سیستم‌هایی ابتدایی برای بالا کشیدن بارهای سنگین طراحی کرد. حتی گفته می‌شود در بنای عظیم کولوسئوم روم باستان، گلادیاتورها و حیوانات درنده توسط سیستم‌های پیچیده‌ای متشکل از وزنه‌های تعادل و نیروی صدها برده، به سطح میدان نبرد آورده می‌شدند.

اما آن چیزی که ما امروز به عنوان آسانسور مدرن و ایمن می‌شناسیم، مدیون انقلاب صنعتی و یک نمایش جسورانه در قرن نوزدهم است. تا پیش از سال ۱۸۵۳، مردم از سوار شدن بر بالابرها وحشت داشتند، چرا که پاره شدن طناب همانا و سقوط مرگبار همان. نقطه عطف تاریخ در نمایشگاه کریستال پالاس نیویورک رقم خورد؛ جایی که الیشا گریوز اوتیس با یک تبر و یک پلتفرم چوبی، تاریخ را تغییر داد. او در مقابل چشمان وحشت‌زده تماشاگران، دستور داد طناب نگهدارنده پلتفرمی را که خودش روی آن ایستاده بود، قطع کنند. برخلاف انتظار، او سقوط نکرد! مکانیزم "ترمز ایمنی" اختراعی او، دندانه‌هایی داشت که به محض شل شدن طناب، در ریل‌ها قفل می‌شدند. اوتیس با خونسردی کلاهش را برداشت و گفت: «همه چیز ایمن است، آقایان.» این لحظه، تولد واقعی آسمان‌خراش‌ها بود. پس از آن، با ورود ورنر فون زیمنس در سال ۱۸۸۰ و اختراع موتور الکتریکی، عصر بخار به پایان رسید و سرعت و کارایی این صنعت دگرگون شد.

آسانسور از چه سالی وارد ایران شد

قصه ورود تکنولوژی به ایران، همیشه با روایت‌های شیرین و گاهی عجیب از دربار شاهان قاجار گره خورده است. در پاسخ به این پرسش، باید سفری به دوران ناصرالدین شاه داشته باشیم. شاه قاجار که در سفرهای فرنگ شیفته زرق‌وبرق اروپا شده بود، پس از دیدن بالابرهای بیمارستانی و سلطنتی در لندن و پاریس، هوس کرد یکی از آن‌ها را در کاخ گلستان داشته باشد. هرچند برخی معتقدند آنچه در شمس‌العماره نصب شد، بیشتر شبیه یک صندلی متحرک ساده بود تا یک سیستم مکانیزه امروزی، اما این نخستین برخورد ایرانیان با این پدیده بود.

اما اگر بخواهیم از ورود صنعتی و واقعی صحبت کنیم، باید به دوران پهلوی اول و پالایشگاه آبادان اشاره کنیم. در زمان احمد شاه و سپس پهلوی اول، مهندسان بریتانیایی برای حمل‌ونقل تجهیزات سنگین نفتی و پرسنل در پالایشگاه آبادان، بالابرهای صنعتی قدرتمندی را نصب کردند که هنوز هم ردپای آن‌ها در تاریخ صنعت نفت دیده می‌شود. اما داستان مسکونی شدن این وسیله به دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی برمی‌گردد. با شروع ساخت آپارتمان‌های مدرن در تهران و ظهور معماری به سبک غربی، ژنرال خان‌شقاقی، مهندس و معمار تحصیل‌کرده، اولین آسانسور مسکونی را در ساختمان ۱۰ طبقه‌ای خود در خیابان جمهوری نصب کرد. می‌گویند او برای ساخت کابین از قطعات جنگی بازمانده از جنگ جهانی دوم و روکش‌های فرمیکا استفاده کرد! در نهایت، صنعت بومی در سال ۱۳۵۰ با تأسیس کارخانه "ایران شیندلر" در شهرک صنعتی البرز قزوین متولد شد. این کارخانه که تحت لیسانس سوئیس فعالیت می‌کرد، ایران را به یکی از پیشگامان تولید در خاورمیانه تبدیل کرد و راه را برای شرکت‌های دیگری مثل ایران‌کالری و تسلا هموار ساخت.

انواع آسانسور

دنیای حمل‌ونقل عمودی بسیار پیچیده‌تر و متنوع‌تر از تصور رایج است. انتخاب سیستم مناسب، نه تنها به ارتفاع ساختمان، بلکه به ترافیک، کاربری، بودجه و حتی شرایط اقلیمی بستگی دارد. بیایید انواع سیستم‌ها را با جزئیات فنی دقیق‌تری بررسی کنیم.

آسانسور کششی

رایج‌ترین و شناخته‌شده‌ترین نوع بالابر در جهان، سیستم کششی است. اساس کار این سیستم بر پایه قانون عمل و عکس‌العمل نیوتن و استفاده از اصطکاک است. کابین آسانسور توسط چندین رشته سیم‌بکسل فولادی به یک وزنه تعادل متصل است. این وزنه که معمولاً وزنی معادل کابین خالی به اضافه نیمی از ظرفیت بار را دارد، باعث می‌شود موتور تنها برای جابه‌جایی اختلاف وزن تلاش کند، نه کل وزن کابین. این یعنی مصرف انرژی بهینه‌تر. سیستم‌های کششی خود به دو زیرمجموعه اصلی تقسیم می‌شوند :

۱. کششی گیربکس‌دار: در این مدل سنتی، یک گیربکس حلزونی بین موتور الکتریکی و فلکه اصلی قرار دارد. گیربکس وظیفه کاهش دور موتور و افزایش گشتاور را بر عهده دارد. این مدل‌ها قدرتمند و ارزان‌تر هستند اما به دلیل اصطکاک چرخ‌دنده‌ها، راندمان پایین‌تر و استهلاک بیشتری دارند. برای ساختمان‌های مسکونی میان‌مرتبه (تا ۲۰ طبقه) گزینه‌ای اقتصادی محسوب می‌شوند.

۲. کششی بدون گیربکس: این تکنولوژی پیشرفته از موتورهای سنکرون آهنربای دائم (PMSM) استفاده می‌کند که مستقیماً به فلکه متصل هستند. حذف گیربکس یعنی حذف لرزش، حذف روغن‌کاری دردسرساز و افزایش چشمگیر راندمان. موتورهای گیرلس بسیار نرم حرکت می‌کنند، شتاب‌گیری بی‌نظیری دارند و مصرف برق را تا ۴۰ درصد کاهش می‌دهند. اگرچه قیمت آسانسور گیرلس بالاتر است، اما هزینه‌های جاری پایین‌تر آن را توجیه می‌کند.

آسانسور هیدرولیک

اگر در ساختمانی کم‌ارتفاع (۲ تا ۵ طبقه) زندگی می‌کنید یا فضای پشت‌بام برای ساخت موتورخانه ندارید، آسانسور هیدرولیک گزینه‌ای هوشمندانه است. این سیستم بر اساس قانون پاسکال کار می‌کند: فشار روغن در یک سیلندر، پیستون را به حرکت درمی‌آورد. یک پاوریونیت (شامل موتور، پمپ و مخزن روغن) وظیفه تزریق روغن به جک را دارد.

نکته فنی مهم در این سیستم‌ها، نحوه اتصال جک است:

• جک مستقیم: جک مستقیماً زیر کابین یا کنار آن قرار می‌گیرد. ایمن‌ترین حالت است اما نیاز به حفر چاه عمیق برای دفن جک در زمین دارد.
• جک غیرمستقیم: در این روش، جک به یک فلکه متصل است و حرکت آن از طریق سیم‌بکسل به کابین منتقل می‌شود. این روش نیاز به حفر چاه ندارد و متداول‌تر است.مزیت بزرگ آسانسور هیدرولیک، حرکت فوق‌العاده نرم، بی‌صدا بودن و ایمنی ذاتی آن است (چون با قطع برق، می‌توان با باز کردن یک شیر دستی، روغن را خالی کرد و کابین را پایین آورد). اما به یاد داشته باشید که این سیستم‌ها انرژی زیادی مصرف می‌کنند و به تغییرات دمای روغن حساس هستند.

روملس

با کوچک‌تر شدن موتورهای گیرلس، مهندسان توانستند موتورخانه را حذف کنند! در سیستم روملس، موتور آسانسور درون خود چاه و در بالاترین نقطه روی ریل‌ها نصب می‌شود و تابلو فرمان در کنار بالاترین درب طبقه قرار می‌گیرد. حذف موتورخانه، دست معماران را برای طراحی پشت‌بام (روف گاردن) باز می‌گذارد، هزینه‌های ساختمانی را کاهش می‌دهد و صدای موتور را از گوش ساکنان طبقه آخر دور می‌کند. امروزه اکثر ساختمان‌های مدرن اداری و تجاری به سمت سیستم‌های MRL حرکت کرده‌اند.

آسانسور کارگاهی

در پروژه‌های عمرانی عظیم، سدسازی و برج‌سازی، جابه‌جایی صدها کارگر و تن‌ها مصالح، شوخی نیست. آسانسور کارگاهی که اغلب با نام برند معروف "آلیماک" (Alimak) نیز شناخته می‌شود، از سیستم دنده‌شانه (Rack & Pinion) بهره می‌برد. در این مکانیزم، موتور روی خود کابین سوار است و چرخ‌دنده‌های آن با دندانه‌هایی که روی دکل ثابت نصب شده‌اند، درگیر شده و بالا می‌روند. این یعنی نیازی به سیم‌بکسل و موتورخانه نیست و ارتفاع دستگاه می‌تواند هم‌زمان با رشد ساختمان افزایش یابد. این دستگاه‌ها باید در برابر گرد و خاک، باد شدید و بارهای نامتعادل بسیار مقاوم باشند.

شیشه‌ای

برای مجتمع‌های تجاری، هتل‌ها یا ویلاهای لوکس، زیبایی بصری به اندازه کارایی اهمیت دارد. آسانسور شیشه‌ای یا پانوراما، برای لذت بردن از منظره طراحی شده است. چالش اصلی در این مدل‌ها، پنهان کردن تجهیزات مکانیکی زشت و سیم‌کشی‌هاست تا زیبایی بصری حفظ شود. شیشه‌های به کار رفته باید از نوع لمینت باشند؛ یعنی دو لایه شیشه که با یک لایه طلق PVB به هم چسبیده‌اند تا در صورت شکستن، فرو نریزند. این مدل‌ها در دو نوع کششی و هیدرولیک موجودند، اما نوع هیدرولیک به دلیل حذف کادر وزنه و سیم‌بکسل‌های مزاحم، نمای تمیزتری ارائه می‌دهد.

آسانسور خانگی و انواع خاص

• آسانسور خانگی: نسخه‌ای مینیاتوری و کم‌سرعت برای ویلاها و دوبلکس‌ها. اغلب از سیستم هیدرولیک یا اسکرو (پیچی) استفاده می‌کنند و با برق تک‌فاز کار می‌کنند. اگر به دنبال آسانسور خانگی ارزان هستید، مدل‌های هیدرولیک بدون کابین (کفی) بهترین گزینه‌اند.
• آسانسور پنوماتیک: جدیدترین تکنولوژی که شبیه لوله‌های آزمایشگاهی فیلم‌های علمی-تخیلی است. کابین در یک استوانه شفاف قرار دارد و با مکش هوا (ایجاد خلاء) در بالای استوانه، بالا کشیده می‌شود. نصب آن بسیار سریع است (گاهی ۴۸ ساعت) و نیازی به چاله و موتورخانه ندارد، اما ظرفیت آن محدود است.
• آسانسور پیچی: در این مدل، یک پیچ بلند در طول چاه قرار دارد و کابین با چرخش مهره روی این پیچ بالا و پایین می‌رود. ایمنی فوق‌العاده بالایی دارد (سقوط غیرممکن است) اما سرعتش کم است.
• آسانسور مغناطیسی: آینده صنعت! شرکت‌هایی مثل تی‌سن‌کروپ با سیستم MULTI، آسانسورهایی ساخته‌اند که مثل قطارهای سریع‌السیر روی میدان مغناطیسی شناورند و می‌توانند علاوه بر حرکت عمودی، حرکت افقی هم داشته باشند. این یعنی خداحافظی با محدودیت ارتفاع و کابل!

آسانسور پله‌ای

راهکاری برای سالمندانی که نمی‌خواهند خانه قدیمی خود را ترک کنند. آسانسور پله‌ای شامل یک ریل است که روی پله‌های موجود پیچ می‌شود و یک صندلی موتوردار که فرد را حمل می‌کند. این دستگاه‌ها مجهز به باتری پشتیبان هستند تا در قطع برق هم کار کنند و سنسورهایی دارند که در صورت وجود مانع روی پله، متوقف شوند.

لیست قیمت آسانسور

قیمت‌گذاری در این صنعت مثل حل یک معادله چندمجهولی است. نرخ ارز، قیمت جهانی فولاد (برای ریل)، قیمت مس (برای سیم‌پیچ موتور) و تعرفه‌های گمرکی مستقیماً روی قیمت آسانسور اثر می‌گذارند. جدول زیر برآورد دقیقی از قیمت پک کامل (شامل تمام قطعات مکانیکال و الکتریکال) است، اما هزینه نصب و آهن‌کشی جداگانه محاسبه می‌شود.

جدول قیمت پک کامل

دقت کنید که حدود ۴۰٪ قیمت مربوط به موتور آسانسور است. ریل‌ها حدود ۱۰٪ و درب‌ها و کابین مابقی هزینه را تشکیل می‌دهند. استفاده از قطعات فیک با برچسب برندهای ایتالیایی (مثل موتور ساسی تقلبی) در بازار شایع است که قیمتی پایین‌تر اما عمری بسیار کوتاه دارند.

ابعاد و مشخصات فنی آسانسورها

طراحی چاله آسانسور یکی از اولین و مهم‌ترین مراحل در نقشه معماری است. اشتباه در این مرحله یعنی کابوس تخریب بتن در آینده. مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان، استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای برای ابعاد دارد که عدم رعایت آن‌ها مساوی است با رد شدن تاییدیه استاندارد.

ابعاد دقیق چاه و کابین

برای یک آسانسور معمولی، فضای چاه باید کاملاً شاقول و گونیا باشد.

• آسانسور ۴ نفره: حداقل ابعاد چاه ۱۴۰×۱۶۰ سانتی‌متر. این فضا برای نصب ریل‌ها، وزنه تعادل و کابینی با ابعاد حدود ۹۰×۱۰۰ سانتی‌متر کافی است.
• آسانسور ۸ نفره (برانکاردبر): طبق قانون، ساختمان‌های بالای ۲۱ متر باید حداقل یک دستگاه با قابلیت حمل برانکارد داشته باشند. ابعاد چاه باید حداقل ۱۶۰×۲۰۰ سانتی‌متر و کابین ۱۱۰×۲۱۰ سانتی‌متر باشد.
• آسانسور خودروبر: برای مجتمع‌های بزرگ، ابعاد چاه معمولاً ۳۰۰×۶۰۰ سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

جدول ظرفیت کابین آسانسور

ظرفیت کابین آسانسور بر اساس مساحت مفید (کف کابین) تعیین می‌شود تا از سوار شدن بیش از حد افراد جلوگیری شود. این جدول طبق استاندارد ملی ۶۳۰۳ تدوین شده است:

نکات کلیدی در تعمیرات آسانسور و نگهداری

نگهداری از این سیستم پیچیده تنها به تعمیر در زمان خرابی محدود نمی‌شود. تعمیرات آسانسور و سرویس دوره‌ای (معمولاً ماهانه) ضامن ایمنی جان مسافران است. در سرویس‌های دوره‌ای، تکنسین باید موارد متعددی را طبق چک‌لیست استاندارد بررسی کند:

• بررسی گاورنر و پاراشوت: گاورنر یک سرعت‌سنج مکانیکی است. اگر سرعت کابین از حد مجاز (مثلاً ۱.۲ برابر سرعت نامی) بیشتر شود، گاورنر قفل کرده و ترمز اضطراری (پاراشوت) را فعال می‌کند. تست عملکرد صحیح این قطعه حیاتی‌ترین بخش سرویس است تا از کابوس سقوط آسانسور جلوگیری شود.
• بررسی سیم‌بکسل‌ها: هرگونه شکستگی، ساییدگی یا تغییر شکل در رشته‌های سیم‌بکسل باید فوراً شناسایی و تعویض شود.
• روغن‌دان و ریل‌ها: خشک بودن ریل‌ها باعث لرزش‌های ریز و صدای ساییده شدن فلز می‌شود. تکنسین باید مخازن روغن روی کابین را پر کند و از کیفیت نمدها مطمئن شود.
• تنش‌گیری سیم‌بکسل: در طول زمان، سیم‌بکسل‌ها کش می‌آیند. اگر کشش آن‌ها یکسان نباشد، شیارهای فلکه موتور خورده می‌شود. سرویس‌کار باید کشش تک‌تک سیم‌ها را یکسان کند.
• نظافت چاهک: ته چاه نباید محل تجمع آب، روغن سوخته یا زباله باشد. وجود مواد اشتعال‌زا در چاهک، خطر آتش‌سوزی را در پی دارد.
• درب‌ها: تنظیم تسمه و کمان درب برای باز و بسته شدن نرم. خرابی قفل درب‌ها شایع‌ترین علت گیر کردن مسافران است.

راهنمای خرید آسانسور

خرید این سیستم یک پروسه تخصصی است و خرید آسانسور نباید صرفاً بر اساس قیمت پایین انجام شود. کلاهبرداری‌های رایج شامل فروش موتورهای بازسازی‌شده به جای نو، استفاده از ریل‌های سبک (T5) به جای سنگین برای طبقات بالا و تابلو فرمان‌های بی‌کیفیت است. برای داشتن خریدی مطمئن و جلوگیری از کلاهبرداری‌های رایج، به نکات زیر توجه کنید:

• اصالت قطعات: متاسفانه بازار پر از قطعات تقلبی (فیک) است. ریل‌های چینی بی‌کیفیت با نام برندهای معتبر اروپایی (مانند مونته‌فرو ایتالیا) یا موتورهای بازسازی شده به جای نو فروخته می‌شوند. هنگام خرید، حتماً درخواست گواهی اصالت کالا و برگه سبز گمرکی برای قطعات وارداتی داشته باشید.
• قرارداد دقیق: در قرارداد خود با شرکت نصاب، جزئیات تمام قطعات (برند، مدل، کشور سازنده) را ذکر کنید. عبارات کلی مانند "موتور ایتالیایی" کافی نیست؛ باید دقیقاً قید شود "موتور ساسی مدل لئو ساخت ایتالیا".
• تناسب با کاربری: اگر ترافیک ساختمان بالاست، صرفه‌جویی در خرید و انتخاب سیستم‌های ارزان‌قیمت گیربکس‌دار اشتباه است. برای برج‌ها و ساختمان‌های اداری حتماً از سیستم‌های گیرلس و درایوهای کنترل سرعت (VVVF) استفاده کنید تا استهلاک و مصرف برق کاهش یابد.
• خدمات پس از فروش: شرکتی را انتخاب کنید که تیم خدمات و پشتیبانی قوی داشته باشد. بهترین دستگاه بدون سرویس منظم، به زودی فرسوده خواهد شد.

نکات طلایی قرارداد

• جزئیات فنی: در پیش‌فاکتور باید ریز قطعات ذکر شود. مثلاً "موتور گیرلس زیلابگ آلمان مدل SM200" نه فقط "موتور آلمانی".
• بیمه: شرکت نصاب موظف است آسانسور را بیمه مسئولیت مدنی کند.
• گارانتی: گارانتی باید شامل قطعات مصرفی و تعویض بی‌قید و شرط در صورت خرابی ذاتی باشد.
• اصالت ریل: ریل‌های "مونته‌فرو" ایتالیا بسیار گران و باکیفیت هستند. مراقب باشید ریل‌های چینی با آرم تقلبی لیزری را به جای آن‌ها به شما نفروشند. راه تشخیص، وزن ریل و کیفیت ماشین‌کاری سطح آن است.

مزایا و معایب استفاده از آسانسور

مزایا:

• آزادی حرکت: برای سالمندان، معلولین و خانواده‌های دارای کالسکه بچه، آسانسور مرز بین حبس شدن در خانه و حضور در اجتماع را از بین می‌برد.
• افزایش قیمت ملک: آپارتمان طبقه چهارم بدون آسانسور شاید ۳۰٪ ارزان‌تر از طبقه اول باشد، اما با آسانسور، گران‌ترین و بهترین واحد محسوب می‌شود.
• ایمنی و سرعت: سیستم‌های مدرن با درایوهای VVVF حرکتی چنان نرم دارند که حتی متوجه شروع حرکت نمی‌شوید.

معایب:

• وابستگی به برق: قطعی برق پاشنه آشیل این سیستم است. البته سیستم‌های نجات اضطراری این مشکل را حل کرده‌اند، اما باتری‌های آن‌ها نیاز به تعویض دوره‌ای (هر ۲ سال) دارند.
• هزینه شارژ: سرویس ماهانه، بیمه سالانه و تعمیرات ناگهانی، هزینه شارژ ساختمان را بالا می‌برد.
• فضای اشغال‌شده: در زمین‌های کوچک (زیر ۲۰۰ متر)، اختصاص فضای چاه و راه پله استاندارد چالشی برای معماران است و از فضای مفید آپارتمان می‌کاهد.

در نهایت، آسانسور ترکیبی از هزاران قطعه مکانیکی و الکترونیکی است که باید با هماهنگی کامل کار کنند. انتخاب یک شرکت معتبر با رزومه روشن و خدمات پس از فروش واقعی، مهم‌ترین گام برای داشتن آسایش در جابه‌جایی‌های عمودی است.